The portraits of Jan Karol Chodkiewicz: a study in iconographic typology - Račiūnaitė , Tojana (Artifex Novus, 2023)
Opisy i wizerunki Jana Karola Chodkiewicza (po 1570–1621), wojewody wileńskiego, hetmana Wielkiego Księstwa Litewskiego są bardzo liczne. Portrety Chodkiewicza nie doczekały się jednak kompleksowej i systematycznej analizy. Niniejszy artykuł jest jedną z pierwszych prób przedstawienia ikonografii Chodkiewicza, mającą na celu sklasyfikowanie jej ze względu na podobieństwo kompozycyjno-wizualne lub wspólny motyw. Taka analiza może potwierdzić hipotezę, że w niektórych przypadkach grupy portretów, które są podobne lub mają ten sam element ikonograficzny, można wiązać z określoną konstrukcją własnego wizerunku, doborem konkretnych treści i podkreśleniem pewnych cech. Ważnym elementem badań jest identyfikacja oryginalnych przykładów, które później zostały zreplikowane: portret nieznanego autora z lat 1601–1605; rycina Petera van de Jode z lat 20. XVII w.; portret namalowany przez nieznanego mistrza, znajdujący się dziś w Muzeum Jarosławskim; oraz obraz przechowywany w Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, powstały wkrótce po śmierci hetmana. Są to jedne z najstarszych portretów, najbliższe modelowi. Wyróżnienia w portretowej ikonografii Chodkiewicza wymagają ponadto obrazy imaginacyjne. Większość z nich powstała już po jego śmierci, w połowie i drugiej połowie XVII w., a nawet później w XVIII–XIX w., na ogół powielając wcześniejsze wizerunki. Znane są jednak również takie imaginacyjne portrety z czasów życia Chodkiewicza. Kilka z nich to emblematyczne drzeworyty w publikacji Sacra Lithothesis z 1621 r., w której hetman jest przedstawiony bardzo ogólnie jako Miles Christianus i można go zidentyfikować jedynie na podstawie tekstów i symboli heraldycznych. Inne to przedstawienia o charakterze mimetycznym. Należy do nich rycina Gerarda Seghersa 1609–1611, wykonana jako upamiętnienie rosyjskiej kampanii wojennej Zygmunta III. Paradoksalnie, być może ze względu na mistrzowskie wykonanie i ładunek emocjonalny, dzieło Godefridus Chodkiewicz Dux Moscovia określane jest w historiografii jako studium z natury. Badania ujawniły jednak, że Chodkiewicz nie pozował rytownikowi. Artysta nie opierał się także na innych źródłach ikonograficznych przekazujących wygląd hetmana.