„Idiolekty” to recenzowany rocznik językoznawczy, który stanowi unikatowe forum prezentacji ustaleń teoretycznych, metod badawczych oraz analiz materiałowych dotyczących różnorodnych idiolektów, ich wariantów i odmian; informuje również o istotnych tradycjach i osiągnięciach badawczych oraz relacjonuje aktualne wydarzenia (m.in. publikacje, konferencje i spotkania naukowe, projekty badawcze) z obszaru polskich i zagranicznych badań nad idiolektami. Czasopismo jest adresowane nie tylko do filologów oraz badaczy kultury, lecz także do innych osób zainteresowanych problematyką obecną na jego łamach. Rocznik ma charakter językoznawczy. Pozostałe dyscypliny, do których jest przypisany, to: literaturoznawstwo, polonistyka oraz nauki o kulturze i religii. Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna, a wtórną – drukowana (papierowa).
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Kozłowska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Prawa autorskie (c) 2026 Redakcja https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Jadwiga Puzynina jako badaczka języka autorów
This article characterises the scholarly output of Jadwiga Puzynina as a researcher of authors’ language. As her studies of Norwid have already been discussed elsewhere, the article concen trates on her research devoted to other writers, including Zbigniew Herbert, Jan Kochanowski, Wojciech Kudyba, Stanisław Jerzy Lec, Czesław Miłosz, Janusz St. Pasierb, Jan Twardowski, and Karol Wojtyła, as well as on her works on the theoretical issues involved in the descrip tion of idiolects. The article is supplemented with a bibliography of Jadwiga Puzynina’s pub lications on the language of authors.
Językowe konceptualizacje wspólnoty emigrantów polistopadowych w nauczaniu kaznodziejów Wielkiej Emigracji w Paryżu: Hieronima Kajsiewicza i Aleksandra Jełowickiego
Celem artykułu jest pokazanie, w jaki sposób i za pomocą jakich środków językowych kaznodzieje Wielkiej Emigracji w Paryżu ukazywali wspólnotę polistopadowych emigrantów. Przeprowadzona analiza wyekscerpowanego materiału wpisuje się w metodologię lingwistyki kulturowej, która za istotę języka uznaje zawarty w nim dorobek kulturowy pewnej społeczności, będący wyrazem doświadczeń społecznych nagromadzonych w ciągu wielu pokoleń, utrwalonych w języku i przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Podstawowym narzędziem opisu stała się językowa kreacja wspólnoty emigrantów, wyrosłej ze wspólnoty narodowej. Różne punkty widzenia obu ważnych dla Wielkiej Emigracji kaznodziejów, reprezentujących to samo zgromadzenie zakonne, a wcześniej – uczestników powstania listopadowego, pozwala pokazać z jednej strony, jak językowy sposób opisu wpływa na ukształtowanie wizji historii narodu, ocenę insurekcji listopadowej i koncepcję odzyskania niepodległości przez Polskę, z drugiej – co ważniejsze – jakie postawy ma budzić w paryskich emigrantach, będących odbiorcami nauk.
Prawa autorskie (c) 2026 Izabela Kępka https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
W artykule przedstawiono Norwidowskie konteksty ze słowem sens. Zostały wstępnie podzielone na dwie grupy. Niemal połowa (69: 19 po i 50 pr) to użycia z odniesieniem do obiektów semiotycznych (przede wszystkim językowych), działań i stanów rzeczy będących ich efektem. Poddają się one interpretacjom zgodnym z systemem semantycznym dzisiejszej polszczyzny. Jednak pozostałe konteksty (63: 11 po i 52 pr) wymagają wyjścia poza ten system ku historii języka i etymologii. W artykule wskazano trzy konteksty, w których sens stanowi nie tyle charakterystykę „obiektów językowych”, co ich nazwę, konkurującą z takimi, jak zdanie czy wypowiedź. W pozostałych (60: 9 po i 51 pr), w zgodzie z XIX-wiecznym uzusem sens został przez Norwida przypisany osobom jako podmiotom doświadczającym i poznającym. Takie charakterystyki mają w jego pismach postać zdań opartych na schematach [ktoś] ma (ten) sens, że_ i [ktoś] ma tyle/dość sensu, żeby_, a także [ktoś] ma [jakiś] sens oraz konstrukcji dzierżawczych. Częściej mowa w nich o zbiorowościach, niż o osobach, przewagę mają wypowiedzenia, w których Norwid odmawia komuś posiadania sensu.
Prawa autorskie (c) 2026 Uniwersytet Warszawski https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Obraz polszczyzny kresowej utrwalony w powieściach cyklu litewskiego Józefa Weyssenhoffa
Celem artykułu jest omówienie i ocena przekazu na temat polszczyzny północnokresowej, zawartego w trzech powieściach Józefa Weyssenhoffa: Unii, Sobolu i pannie oraz Puszczy. Autorka wskazuje na znaczenie pewnych faktów biograficznych autora, jego prywatnych doświadczeń w określeniu wiarygodności materiału literackiego. Podkreśla rozmaitość uwzględnionych w powieściach informacji ujawniających wiedzę pisarza o realiach kresowych. Szczególną jednak uwagę zwraca na utrwaloną w tekstach regionalną odmianę polszczyzny zaświadczoną z Kowieńszczyzny i Polesia z przełomu XIX i XX w. Autorka charakteryzuje bogato stosowaną stylizację językową, dzięki której przekazywał pisarz wiele cennych informacji na temat kondycji polszczyzny na ziemiach kresowych i utrwalił wiele cech formalnych polszczyzny północnokresowej.
Prawa autorskie (c) 2026 Magdalena Płusa https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Zofii Kossak spojrzenie na język własny (na podstawie listów do rodziny)
Analiza korespondencji Zofii Kossak kierowanej do najbliżej rodziny (759 polskojęzycznych listów z lat 1939-1968 oraz wybrane teksty francuskojęzyczne) zorientowana została na sygnały refleksji pisarki nad własną mową, na szerszym tle uwag o języku jej czasów, które ujmować można w kategoriach świadomości lingwistycznej (ponadintuicyjna indywidualna świadomość językowa obejmująca aspekty kognitywny, pragmatyczny i afektywny). W korpusie zdominowanym tematyczną prywatnością sygnały te nie były liczne, jakościowo zaś dotyczyły używanego kodu i reguł komunikacyjnych. Sygnały świadomościowe wyrażały się przede wszystkim przez wypowiedzi o charakterze metajęzykowym, parentezy i opatrywanie określonych jednostek znakiem cudzysłowu.
Prawa autorskie (c) 2026 Małgorzata Nowak-Barcińska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
„Znów wspomnienia mnie opadły”. Język uczennicy seminarium sprzed stu lat. Próba odtworzenia idiolektu
Artykuł zawiera opis idiolektu dziewiętnastoletniej uczennicy, dokonany na podstawie jej dziennika, prowadzonego w latach 1924–1925. Autorka, pochodząca z Kresów Wschodnich, w dzienniku daje wyraz swojej platonicznej miłości do księdza dyrektora gimnazjum w Nieświeżu, skąd została przeniesiona do seminarium nauczycielskiego sióstr niepokalanek w Słonimie. Wpisy poświęcone temu uczuciu są bardzo emocjonalne i ciekawe stylistycznie. Oprócz tego autorka opisuje wydarzenia związane z jej życiem seminaryjnym i rodzinnym, oddawane zupełnie innym stylem, a także zamieszcza swoje próby literackie. Analiza tego idiolektu wskazuje na jego związki z literaturą młodopolską, zwłaszcza jej manierą stylistyczną. W artykule są też opisane niezbyt liczne językowe kresowizmy, a także wyrazy i konstrukcje dziś przestarzałe, znajdujące się w tekście dziennika. Artykuł daje opis idiolektu osoby całkowicie nieznanej, co jest pewną nowością na gruncie polskim.
Prawa autorskie (c) 2026 Andrzej Markowski https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
„Do czytania pod prysznicem”. Autoironia jako cecha stylu Zygmunta Kałużyńskiego
Celem rozważań podjętych w artykule jest analiza wypowiedzi pisanych Zygmunta Kałużyńskiego ze względu na występujące w nich sygnały autoironii. Materiał badawczy został wyekscerpowany z książki dziennikarza pod znamiennym – z uwagi na podjęty tu problem autoironii – tytułem: Do czytania pod prysznicem. Znalezione w osobistej szufladzie (Kałużyński 2004). Sygnały autoironizowania zostały wybrane do analizy zgodnie ze stwierdzeniem Denisa Bertranda, że: „odwoływanie ironiczne [także autoironiczne] operuje logiką przeciwieństw, odwoływanie humorystyczne operuje logiką powiązań”. Klasyfikację materiału przykładowego oparto na teorii semantyki, na podstawie której wyznaczone zostały kategorie znaczeniowe, których autoironia dotyczy: kompetencje zawodowe i wykonywanie profesji, wiedza, osobowość, wygląd zewnętrzny. Poszczególne jednostki leksykalne lub konstrukcje syntaktyczne zastosowane w funkcji sygnałów autoironii zostały poddane analizie pragmatycznej – obserwacji języka w użyciu. W badaniu zastosowano: metody jakościowe, obserwację funkcjonowania jednostek leksykalnych w tekście na podstawie studium przypadku – tytułowej książki.
Prawa autorskie (c) 2026 Grażyna Filip https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Słowo w poezji i w refleksjach metajęzykowych Tadeusza Różewicza
W artykule omówione zostały dwa rodzaje metatekstowych użyć języka w utworach poetyckich. Pierwszy jest immanentnie związany z poezją (przypomniano tu koncepcję funkcji poetyckiej Romana Jakobsona). Drugi tryb użycia metatekstu dotyczy wprowadzania do utworu poetyckiego przytoczeń. Zostało to przedstawione na przykładzie techniki stosowanej przez Tadeusza Różewicza w późnym okresie jego twórczości (analizowane przykłady pochodzą z jego poematu Recykling). Poeta wprowadzał do swych utworów cytaty pewnych wyrażeń reprezentujących styl potoczny i publicystykę. Wykorzystując metatekstowe spiętrzenie znaczeń, demaskował różne szokujące sposoby mówienia. Zastosowane przez niego struktury znaczące zostały w artykule zinterpretowane przez odniesienie do znaków ikonicznych oraz indeksalnych. Jako artysta wykorzystujący tworzywo języka i obserwujący współczesny dyskurs – Różewicz stał się rzecznikiem etyki komunikacji językowej. Swe negatywne opinie wypowiada wprost w wierszu Słowo.
Prawa autorskie (c) 2026 Teresa Dobrzyńska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
„Szorstka powierzchnia i dno słowa” (język dla Zbigniewa Herberta)
Tematem szkicu jest stosunek Zbigniewa Herberta, polskiego poety współczesnego, do języka. Twórca rzadko i niewiele mówił o tym w wypowiedziach dyskursywnych, ale analiza jego wierszy ujawnia, że przedmiotem namysłu był dla niego zarówno system językowy, jak i różnorodne użycia języka. W pełni uświadamiał sobie fakt, że język jest formą daną nam w konwencji i nie odwzorowuje rzeczywistości jeden do jednego. Często utrudnia, a nawet uniemożliwia przekaz informacji dla podmiotu najistotniejszych, indywidualnego odczuwania i postrzegania świata. Zajmując się użyciami języka, Herbert częściej ukazywał sytuacje języka zagrożonego przez przemoc, propagandę i manipulację albo współbudującego rzeczywistość zakłamaną, opresywną, zdarzały się jednak również przykłady respektowania zasad etyki słowa. Szczególnie ważna była dla niego problematyka języka poetyckiego. Z analiz wynika, że wybór etycznych powinności: dawania świadectwa, mówienia prawdy o świecie i obrony wartości – nie oznaczał dla poety konieczności rezygnacji z piękna.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Pajdzińska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
„A dziwejcie sie kapke wiyncyj na inkszych a się o nich starejcie. W tym cała wiec”. O przekładach utworów literackich na jynzyk ślōnski
Artykuł przedstawia fenomen kulturowy, jakim w ciągu ostatnich dekad jest renesans śląskiej lokalności. W tym celu analizuje wybrany materiał językowy pochodzący z kilku przekładów literatury wysokiej (Kubuś Puchatek A. A. Milne’a, Mały książę A. de Saint-Exupéry’ego, Alicja w krainie czarów L.Carolla, Hobbit czyli tam i z powrotem J. R. R. Tolkiena) na język śląski/gwary śląskie, stawiając pytanie o znaczenie i funkcję społeczną tych tłumaczeń. Równocześnie autorka opisuje procesy, jakim w tłumaczeniach ulega sama mowa Górnoślązaków i mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. W wypadku Kubusia…, Alicyji…,Hobita… uwag autorki skupia się na warstwie onimicznej przekładów i wybranych mechanizmach humoru (tu: gry językowe oraz odwołania do kultury angielskiej. Natomiast porównanie języka przekładów Małego Księcia z językiem oryginału pozwala autorce na sformułowanie tezy o abstrakcyjnym charakterze polszczyzny literackiej, a opisowym gwar.
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Sławek https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Izabela Kępka, Kazania ks. Aleksandra Jełowickiego. Językowe konceptualizacje świata wartości, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2023, ss. 170
Prawa autorskie (c) 2026 Jolanta Kowalewska-Dąbrowska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Tomasz Żurawlew, Styl poetycki Cypriana Norwida w przekładzie na język niemiecki. Studium teorii i praktyki translacji wiersza, Universitas, Kraków 2024, ss. 430
Prawa autorskie (c) 2026 Wojciech Kudyba https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Archiwum „Słownika języka Adama Mickiewicza"
Archiwum Ustawienia„Słownika języka Adama Mickiewicza" to unikatowy zbiór dokumentów powstały w trakcie prac nad monumentalnym leksykonem twórczości poety, realizowanych w latach pięćdziesiątych–osiemdziesiątych XX w. w Instytucie Badań Literackich PAN. Materiały obejmują protokoły posiedzeń, korespondencję, fiszki, wersje robocze haseł oraz prywatne listy czytelników. Archiwum dokumentuje nie tylko merytoryczne dyskusje dotyczące kształtu słownika – jak kwestia regionalizmów czy decyzja o połączeniu prozy i poezji w jednym dziele – lecz także codzienne trudności organizacyjne i materialne w realiach PRL. Uczestniczyli w nim najwybitniejsi badacze epoki, m.in. Konrad Górski, Stefan Hrabec, Maria Renata Mayenowa czy Stanisław Pigoń, ale także młodsi uczeni, dopiero rozpoczynający karierę. Dziś, dzięki projektowi „Archiwa humanistyki” realizowanemu w ramach Krajowego Planu Odbudowy i konsorcjum DARIAH-PL, wybrane materiały są digitalizowane i publikowane w standardzie TEI na platformie TEI Panorama. Edycja pilotażowa ma na celu pokazanie różnorodności i wartości archiwum, a także umożliwienie szerszemu gronu odbiorców dostępu do dokumentacji tego wyjątkowego przedsięwzięcia badawczego, które stanowi nie tylko źródło wiedzy o języku Mickiewicza, lecz także świadectwo wysiłku całego środowiska naukowego.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Mędrzecka-Stefańska, Dorota Siwicka, Ewa Mirkowska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Artykuł prezentuje założenia "Korpusu Czterech Wieszczów" oraz pierwszy etap prac nad nim.
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Korpysz, Anna Mędrzecka-Stefańska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Sprawozdanie ze spotkania promocyjnego czasopisma naukowego „Idiolekty” (Warszawa, 12 września 2025 r.)
Prawa autorskie (c) 2026 Mateusz Kacprzak, Maria Kozak https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0