XIX-wieczne artefakty z masy chlebowej w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie - Paś, Monika (Artifex Novus, 2023)
W kategorii biżuterii patriotycznej i pamiątek historycznych, na szczególną uwagę zasługują te zabytki, które zostały wykonane w więziennych celach i na zesłaniu. Pomimo niekiedy znikomych wartości artystycznych wszystkie budzą emocje i przypominają o dramatycznych losach walczących o wolność powstańców i działaczy politycznych. Do czasów obecnych zachowało się niewiele z tych zazwyczaj amatorskich wyrobów, zdobionych symbolami patriotycznymi. We wspomnieniach więźniów można znaleźć informacje, że ci, którzy posiadali uzdolnienia plastyczne wypełniali dłużący się czas rysując karty do gry lub lepiąc z chleba różne przedmioty. W kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie znajduje się kilka artefaktów wykonanych z masy, której podstawowym składnikiem – zgodnie z zapisami inwentarzowymi – był chleb. Wszystkie, według przekazów, zostały wykonane przez skazańców podczas pobytu w więzieniach. Niemal wszystkie ozdobiono symbolami patriotycznymi, zatem można je zaliczyć do dzieł „zaangażowanych”. Ze względu na kruchość materiału i okoliczności powstania należą one do niezwykle cennych pamiątek polskiej historii w XIX w.