Ocena sędziowska środków dowodowych w procesie kanonicznym - Pawluk, Tadeusz (Prawo Kanoniczne, 1969)
Duae theoriae de aestimandis probationibus iudicialibus in historia processus in genere vigebant, nempe theoria probationis legalis seu formalis et theoria probationis materialis seu propriae persuationis iudicis. Iu x ta primam probatio vim suam ex dispositione legis habet, ideo in ipsa lege regulae de efficacia pro bationum processualium iudici praebendae su n t; iu x ta vero a lte ram iudex pro bationes ex sua conscientia seu p ro p ria persuasione aestimare debet. Antiquissimus processus canonicus ius romanum sequens theoriam pro b a tio nis materialis confitebatur. Ius quoque decretalium, generatim loquendo, romanam theoriam probationis materialis admisit. Ha c de re non ambigua sunt verba praesertim Clementis I I I (c. 6, X, I, 9), Gelestini I I I (c. 27, X, I I, 20), Innocentii IV (c. 1, II, 14, in V I 0) et Reg. 12, R. J., in V I°. Codex lu ris Canonici, similiter ac omnes hodierni processus civiles, theoriam propriae persuasionis iudicis in aestimandis probationibus iudicialibus acceptat. Quod evenit praecipue ex praescripto can. 1869 § 3 statuentis iudicem probationes aestimare debere ex sua conscientia, nisi pe r exceptionem aliquae pro b a tionis valor ab ipsa lege expresse constituatur. Huiusmodi exceptio h ab e tu r ex. gr. in can. 1791 § 1, 1791 § 2, 1816, 1819, 1827, 1836 § 2. In novo lu ris Canonici Codice, quem exspectamus, systema probationis materialis u t p roprium processus canonici magis exprimenda est. Ad melius ostendendum principium veritatis obiectivae, in quo processus fu n d a tu s est, paucae regulae hodierni Codicis efficaciam aliquarum probationum stetuentes evanescendae vel ad minimum reducendae sunt.