Boarding schools for male youth in Polish lands at the turn of the 18th and 19th cnturies - Żołądź-Strzelczyk, Dorota (Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 2024)
Wśród szkół działających w epoce staropolskiej występowały od XVIII wieku pensje, czyli instytucje przyjmujące dzieci i młodzież na naukę i mieszkanie. Były to placówki odrębne dla dziewcząt i chłopców. Tym ostatnim poświęcony został niniejszy tekst. Chronologicznie obejmuje on okres schyłku Rzeczypospolitej, czasy reform Komisji Edukacji Narodowej oraz początki zaborów i czasy Księstwa Warszawskiego. Wykorzystane zostały rozmaite źródła, m.in. pamiętniki, przepisy KEN i Izby Edukacyjnej, ogłoszenia na łamach „Gazety Warszawskiej”. Ten rodzaj placówek oświatowo-wychowawczych przeznaczonych dla młodzieży męskiej nie cieszył się dotychczas specjalnym zainteresowaniem badaczy dziejów edukacji staropolskiej. Były to najczęściej niewielkie, zazwyczaj krótko działające placówki. Przyjmowano do nich niewielu uczniów, którymi opiekowała się osoba prowadząca pensję, wspomagana przez dyrektorów, metrów i służbę. Ze względu na to, iż przez długi czas nie podlegały one żadnym przepisom zakładały i prowadziły je osoby bez niezbędnych kwalifikacji, stąd w rozmaitych pismach krytykowano je i odradzano oddawania do nich dzieci. Sytuacja zmieniła się nieco, kiedy Komisja Edukacji Narodowej wydała rozporządzenia porządkujące ich funkcjonowanie, co kontynuowano również w okresie późniejszym. Wśród pensji dla młodzieży męskiej wyróżnić można dwa rodzaje. Pierwsze były szkołami z internatem, w których wychowankowie uczyli się i mieszkali razem pod opieką pensjomistrza, oraz drugi, w których uczniowie mieszkali, ale uczyli się w odrębnych szkołach.