Saeculum Christianum jest pismem związanym z Instytutem Nauk Historycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Jest czasopismem naukowym, publikującym materiały z zakresu historii. Jego struktura obejmuje: rozprawy i artykuły, materiały źródłowe, sprawozdania i komunikaty, recenzje i wspomnienia pośmiertne. Przyjmowane są teksty w następujących językach: polskim, angielskim, niemieckim, francuskim i włoskim. Redakcja przyjmuje do druku teksty dotychczas nie publikowane. Nadesłane teksty są dopuszczane do druku na podstawie dwóch pozytywnych recenzji. Nad właściwym poziomem merytorycznym i edytorskim czuwa redakcja a także rada naukowa oraz zespół recenzencki. Przed skierowaniem do druku materiały poddawane są korekcie edytorskiej oraz językowej. Redakcja zastrzega sobie prawo do nieprzyjmowania do druku artykułu, również w przypadku jego pozytywnej recenzji.
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Autor składa deklarację poświadczoną własnoręcznym podpisem o posiadaniu praw autorskich materiałów wysyłanych do druku. Artykuły opublikowane w "Saeculum Christianum" są objęte warunkami licencji Creative Commons CC BY-ND 4.0 Autorzy oświadczają, że znana jest im "Polityka Open Access" czasopisma Saeculum Christianum zamieszczona na jego witrynie oraz że się na nią w pełni zgadzają. Umowa Oświadczenie autora
Sprawozdanie z konferencji naukowej Fundacje i fundatorzy. Dzieje klasztorów kamedulskich w okresie staropolskim, Rytwiany, 12-13 września 2024
W dniach 12–13 września 2024 r. w Pustelni Złotego Lasu w Rytwianach odbyła się konferencja naukowa poświęcona 400. rocznicy sprowadzenia kamedułów i fundacji klasztoru w Rytwianach. Obrady obejmowały pięć paneli tematycznych: fundacje i fundatorzy, reformy potrydenckie, życie codzienne mnichów, piśmiennictwo i biblioteki, a także kameduli wobec wydarzeń politycznych. Konferencja umożliwiła wymianę wyników badań nad historią klasztorów kamedulskich w Polsce oraz inicjowanie dalszych studiów interdyscyplinarnych.
Prawa autorskie (c) 2025 Saeculum Christianum. Pismo Historyczne https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0
Sprawozdanie z konferencji naukowej „Migranci i migracje w nowożytnej Polsce”, 21 maja 2025 rok
21 maja 2025 r. na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie odbyła się konferencja naukowa „Migranci i migracje w nowożytnej Polsce”. Obrady obejmowały dwa panele poświęcone migracjom krajowym i transgranicznym oraz sesję doktorantów. Referenci analizowali mobilność ludności, duchowieństwa, studentów i mniejszości etnicznych w Polsce nowożytnej, uwzględniając aspekty społeczne, kulturowe i prawne. Konferencja umożliwiła interdyscyplinarną wymianę badań nad zjawiskami migracyjnymi w historii Polski.
Sprawozdanie z Ogólnopolskiej Interdyscyplinarnej Konferencji Naukowej „Piastowie w dziejach Polski” zorganizowanej przez Instytut Historii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Archiwum Główne Akt Dawnych w dniach 3-4 czerwca 2025 r.
W dniach 3–4 czerwca 2025 r. na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego i w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie odbyła się Ogólnopolska Interdyscyplinarna Konferencja Naukowa „Piastowie w dziejach Polski”. Spotkanie zorganizowano z okazji 1000. rocznicy koronacji Bolesława Chrobrego i Mieszka II Lamberta. Obrady obejmowały pięć paneli tematycznych poświęconych dynastii Piastów w polityce, kulturze i religii oraz działalności społeczno-kulturalnej, obejmując zarówno badania źródłowe, jak i nowe ustalenia genetyczne. Dyskusje uczestników pozwoliły wyznaczyć nowe perspektywy badań nad pierwszą dynastią królewską Polski.
Przemysław Kulesza, Imperium Franków i Wikingowie Władcy, wodzowie, wojownicy oraz działania wojenne w IX wieku, Napoleon V, Oświęcim 2022, ss. 779
Książka Imperium Franków i Wikingowie. Władcy, wodzowie, wojownicy oraz działania wojenne w IX wiekuPrzemysława Kuleszy to obszerna monografia poświęcona militarnym, politycznym i kulturowym aspektom kontaktów Franków z Wikingami. Autor analizuje strategie wojskowe, organizację armii, uzbrojenie oraz kluczowe kampanie, w tym oblężenie Paryża w 885 r., a także życie codzienne i obyczaje wojowników północnoeuropejskich. Monografia łączy badania źródłowe z analizą archeologiczną i ikonograficzną, stanowiąc kompleksowe opracowanie epoki wczesnego średniowiecza.
10. zeszyt Studia Hildegardiana Sariensia dokumentuje jubileuszową X konferencję naukową w ramach XVII Międzynarodowego Festiwalu Twórczości Religijnej Fide et Amore. Tom obejmuje teksty źródłowe, artykuły naukowe, recenzje, opracowania literackie oraz nuty. Zawarte w nim opracowania dotyczą twórczości św. Hildegardy z Bingen, jej moralitetu Ordo virtutum, koncepcji człowieka i hierarchii bytów, a także analizy muzyczne i refleksje teologiczne. Zeszyt dokumentuje również festiwalowe wydarzenia, w tym monodramy i utwory muzyczne na chór.
Piotr Tafiłowski, Od Fornovo do Cateau-Cambrésis. Dzieje wojen włoskich (1494-1559), Napoleon V, Oświęcim 2023, ss. 454
Książka Piotra Tafiłowskiego przedstawia historię wojen włoskich (1494–1559), w których Walezjusze i Habsburgowie rywalizowali o dominację na Półwyspie Apenińskim. Autor, zachowując „francuski punkt widzenia”, analizuje działania poszczególnych królów Francji – Karola VIII, Ludwika XII, Franciszka I i Henryka II – wraz z ich strategiami militarnymi i politycznymi. Praca uwzględnia najnowszą literaturę przedmiotu, rozbudowane opisy bitew, dowódców i anegdoty, pokazując zarówno militarną, jak i polityczną dynamikę konfliktu oraz jego konsekwencje dla pozycji Francji w Europie i zmian w znaczeniu Italii.
Ks. Piotr Maroszek, „Hugo Kołłątaj jako duchowny. W 250. rocznicę papieskiej nominacji kleryka Kołłątaja na kanonię katedry krakowskiej”, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2023, 310 [2] ss.
Książka ks. Piotra Maroszka przedstawia postać Hugona Kołłątaja przez pryzmat jego posługi duchownej, analizując zarówno działalność kapłańską, jak i publiczną. Autor prezentuje życie Kołłątaja chronologicznie, od drogi do kapłaństwa, przez zarządzanie beneficjami i parafią w Krzyżanowicach, po aktywność polityczną i reformy kościelne, wskazując na jego miejsce w nurcie polskiego oświecenia. Praca oparta jest na bogatym materiale źródłowym, zarówno drukowanym, jak i rękopiśmiennym, a także na analizie dzieł Kołłątaja. Publikacja ukazuje skomplikowaną, pełną sprzeczności osobowość duchownego, łączącego w sobie obowiązki kapłańskie z działalnością publiczną i polityczną.
Maciej Waltoś, Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu i jego biblioteka w latach 1909-2023, Wydawca: Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, Przemyśl 2024, ss. 376.
Monografia Macieja Waltosia przedstawia historię Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu oraz jego biblioteki w latach 1909–2023. Autor ukazuje dzieje instytucji na tle przemian społecznych, politycznych i kulturalnych regionu, analizując tworzenie, rozwój, likwidację i odbudowę biblioteki w trudnych warunkach historycznych, w tym w czasie wojen, okresu Polski Ludowej i po 1989 roku. Publikacja opiera się na szerokiej kwerendzie źródłowej, obejmującej archiwa, opracowania drukowane i prasowe, dokumentując rolę Biblioteki TPN w kształtowaniu życia naukowego i kulturowego Przemyśla.
Michał Czerenkiewicz, Oficyna Schedlów. W świecie drukowanej książki XVII i początków XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2023, ss. 734
Monografia Michała Czerenkiewicza poświęcona jest oficynie krakowskiej założonej przez Krzysztofa Schedla i prowadzonym przez jego rodzinę w latach 1639–1707. Autor analizuje zarówno życie drukarzy, jak i dorobek wydawniczy oficyny, uwzględniając aspekty typograficzne, treściowe, społeczne i odbiorcze. Publikacja prezentuje nieznane dotąd tytuły, druki zaginione, wyposażenie typograficzne oraz interakcje z odbiorcami i cenzurą. Istotnym osiągnięciem jest przedstawienie drukarzy jako aktywnych uczestników procesu wydawniczego, dzięki czemu książka w znaczący sposób poszerza wiedzę o polskim drukarstwie staropolskim.
Anna Martellotti, La cucina normannoaraba alla corte di Guglielmo II di Sicilia. Indagine storico-filologica sui ricettari Normanni, Leo Olschki, Firenze 2024, pp. 383.
Książka Anny Martellotti bada kuchnię normańsko-arabską na dworze Wilhelma II Sycylii, analizując dwa średniowieczne rękopisy kucharskie (Normanno A i B) oraz najstarszą arabską księgę kucharską Kitāb al-Ṭabīḫ. Publikacja obejmuje szczegółowy opis receptur, używanych przypraw, barwników i cukru, analizę leksyki kulinarnej oraz wpływ kuchni sycylijskiej na późniejsze tradycje europejskie. Zawiera także edycję źródeł i ich tłumaczenie na język włoski, ukazując wzajemne oddziaływania kulturowe i znaczenie kulinariów w polityce kulturalnej dworu.
Życie i ikonografiia Gracjana: “mise au point” (Część II)
W pierwszej części tego opracowania przeanalizowałam nieliczne dostępne informacje dotyczące biografii Gracjana (…–1145), autora zbioru prawa kanonicznego znanego jako Concordia discordantium canonum lub Dekret Gracjana. Jak widać, różne źródła są zgodne co do tego, że był on mnichem, a niektóre podają, że pod koniec życia pełnił funkcję biskupa Chiusi w Toskanii. Badania przeprowadzone w drugiej części wykażą, czy te dane biograficzne znalazły odzwierciedlenie w ikonografii, które informacje przeważyły nad innymi w kształtowaniu wizerunku Gracjana oraz jakie różne decyzje podejmowali artyści we Włoszech i poza Alpami, zwłaszcza we Francji, przedstawiając autora Dekretu.
Filip Piękny i majątki Templariuszy – uwagi o działaniach francuskiego aparatu państwowego w sprawie akonu (1307-1314)
Działania francuskiej administracji państwowej związane z zajęciem i późniejszym administrowaniem majątków templariuszy w trakcie procesu, który doprowadził do likwidacji zakonu, nie doczekały się dotychczas szerszej analizy. Tymczasem zachowane źródła, choć rozproszone i fragmentaryczne, pozwalają wskazać pewne problemy, z którymi musiał się zmierzyć Filip Piękny i podlegli mu urzędnicy, wpływające na ostateczny wynik finansowy tego zakrojonego na szeroką skalę przedsięwzięcia. Bliższe przyjrzenie się tym zagadnieniom prowadzi z kolei do pytań o faktyczne intencje kierujące francuskim monarchą w sprawie templariuszy, które to zagadnienie wciąż nie zostało ostatecznie rozstrzygnięte przez badaczy.
Oficjum „Prudens virgo lampadae aptata” jako signum distinctivum liturgii katedry w Würzburgu od XIV do XVI w.
Autor analizuje oficja św. Katarzyny Aleksandryjskiej Prudens virgo lampadae obecne w sześciu źródłach w Würzburgu. Jest to oficjum składające się z elementów zapożyczonych z innych tradycji oraz z elementów oryginalnych. Oficjum to stanowi szczególną cechę liturgii katedry w Würzburgu.
Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Iluminacje w cysterskich kodeksach rękopiśmiennych w Polsce do końca wieku XV. Przykłady, charakterystyka i znaczenie
Artykuł dotyczy zdobnictwa cysterskich kodeksów rękopiśmiennych w Polsce do końca wieku XV w odniesieniu do restrykcji zapoczątkowanych przez św. Bernarda z Clairvaux. Pokazuje, iż mimo początkowego negatywnego podejścia Kapituły Generalnej do sztuki iluminatorskiej była ona obecna w różnym natężeniu w księgach rękopiśmiennych. Ukazuje powszechną tematykę miniatur zarówno w kodeksach sakralnych, jak i świeckich. A także omawia ich znaczenie jako źródła archiwalnego/historycznego.
Świeccy a klasztor kanoników regularnych NMP na Piasku we Wrocławiu w średniowieczu
Kanonicy regularni, mimo iż należeli do wspólnot objętych klauzurą, posiadali liczne kontakty z osobami świeckimi. To im zawdzięczali większość swego majątku i dochodów. Hojność ze strony świeckich była efektem prowadzonej przez zakonników działalności duszpasterskiej. Mimo iż kościół klasztorny nie miał statusu parafialnego, kanonikom regularnym udawało się przyciągać wielu wiernych na odprawiane przez nich nabożeństwa, procesje i inne ceremonie religijne. Efektem tego było też fundowanie ołtarzy w kościele na Piasku przez mieszczan Wrocławia. Szereg osób świeckich pracowało na rzecz klasztoru (prokuratorzy, sołtysi, właściciele karczem, jatek, młynów, stawów rybnych, służba). Współpraca ze świeckimi nie zawsze była idealna. Tak było np. na początku XIV w., kiedy to, za sprawą wpływowych członków rodzin zakonników, doszło do nieprawidłowości przy wyborze opata czy też uwięzienia i doprowadzenia do śmierci zwierzchnika wrocławskiej wspólnoty. Trzeba stwierdzić, że świeccy i zakonnicy potrafili wzajemnie korzystać ze współpracy i dzięki tej symbiozie udało się zakonnikom z Piasku przetrwać we Wrocławiu aż do sekularyzacji w 1810 r.
Sprawy małżeńskie w średniowiecznym formularzu z Uppsali
Artykuł przedstawia zagadnienia związane z zawieraniem i unieważnianiem małżeństw na terenie czterech diecezji Państwa Zakonu Niemieckiego w Prusach. Ukazuje te kwestie na podstawie wydanego niedawno drukiem Formularza z Uppsali. Źródło to stanowi bowiem bogaty zbiór dokumentów, pochodzących głównie z trzech konsystorzy diecezjalnych: chełmińskiego, warmińskiego i sambijskiego. Posiada ono wielką wartość dla badania spraw małżeńskich, gdyż nie zachowały się żadne akta oficjałów z czterech diecezji pruskich. Wyniki badań przedstawione w artykule pokazują różne aspekty prawne i obyczajowe, które odnoszą się do zawierania małżeństw, ich unieważniania, a także codziennego życia małżeńskiego.
Prymicje dominikanów z Brzegu w późnym średniowieczu
Problem prymicji (pierwszych mszy) odprawianych przez nowo wyświęconych kapłanów jest słabo zbadany przez historyków. Wśród źródeł, które go oświetlają, są klasztorne księgi rachunkowe. W artykule wykorzystano informacje o prymicjach kilku zakonników z klasztoru dominikanów w Brzegu na Śląsku, zawarte w księdze dochodów i wydatków tego domu zakonnego z początku XVI stulecia.
Za granicą: wzajemne wpływy na życie późnośredniowiecznych miast – Koszyc i Krakowa
Niniejsze studium analizuje wzajemne wpływy między dwoma królewskimi miastami Europy Środkowo-Wschodniej w średniowieczu: Koszycami i Krakowem, koncentrując się na przyjmowaniu konkretnych modeli administracji miejskiej i organizacji gospodarczej. Koszyce, ważny ośrodek handlowy w Królestwie Węgier, utrzymywały bliskie kontakty z Krakowem – centrum kupiectwa i stolicą Królestwa Polskiego. Analizie zostały poddane wzorce migracyjne między tymi miastami, organizacja targów oraz struktury administracyjne. Szczególną uwagę poświęcono podobieństwom między cechami bogatych kupców, układowi przestrzennemu rynków oraz istnieniu urzędu Lohnherren w obu ośrodkach. Celem pracy jest zachęta do dalszych badań porównawczych i pogłębienia wiedzy na temat wzajemnych powiązań społeczności miejskich w średniowiecznej Europie.
Rejestry obywatelstwa jako źródło migracji miejskiej w późnośredniowiecznym Bardejowie
Niniejsze badanie analizuje migrację miejską na podstawie rejestrów obywatelstwa późnośredniowiecznego Bardejowa. Choć źródła te dostarczają cennych informacji, mają również pewne ograniczenia. Autor omawia warunki uzyskania obywatelstwa, miejsce pochodzenia oraz zawody osób wpisanych do rejestrów. Ponadto badanie koncentruje się na migracji uczonych i śledzi kariery przybyszów, którzy zostali notariuszami miejskimi w Bardejowie.
W drodze do bezpieczeństwa – część I Stosunek elit społecznych do migracji chłopów z Chorwacji i Slawonii do dzisiejszego Burgenlandu w połowie XVI wieku
Najazdy osmańskie na historyczne ziemie chorwackie były dokumentowane już na początku XV wieku, a ich częstotliwość znacząco wzrosła po zajęciu przez Osmanów średniowiecznego Królestwa Bośni w 1463 roku. Jednym z istotnych skutków najazdów osmańskich było powszechne poczucie zagrożenia oraz wynikające z niego przesiedlenia ludności autochtonicznej do bezpieczniejszych regionów. W regionie Burgenland pierwsze udokumentowane przypadki uchodźców chorwackich odnotowano w połowie drugiej dekady XVI wieku, a szczyt imigracji do Burgenlandu przypadł na połowę XVI wieku. Niniejszy artykuł stanowi pierwszą część dwuczęściowego opracowania poświęconego doświadczeniom emigracji ludności chorwackiej z Chorwacji i Slawonii w połowie XVI wieku, spowodowanej narastającym zagrożeniem osmańskim, na tereny południowo-zachodnich Węgier, czyli dzisiejszego Burgenlandu. Obszary te były wówczas znacznie bezpieczniejsze i w mniejszym stopniu narażone na najazdy tureckie. Przedmiotem analizy w niniejszym studium jest przede wszystkim stosunek elit społecznych XVI-wiecznej Chorwacji i Slawonii do procesów emigracyjnych, w szczególności w kontekście opuszczania ich dóbr przez poddanych. Dodatkowo, tekst podejmuje temat relacji pomiędzy nowo przybyłymi uchodźcami chorwackimi a elitami społecznymi oraz innymi grupami w południowo-zachodnich Węgrzech w omawianym okresie, w kontekście ich osiedlania się i integracji.
W poszukiwaniu stabilnego życia rodzinnego? Powrót Leonarda Coxa i koniec akademickiej peregrynacji świeckiego humanisty w Europie transalpejskiej
In the Renaissance era, lay academics faced distinct challenges compared to clerics, particularly outside Italy and prior to the Reformation. Those who wished to combine academic pursuits with family life while remaining laypersons had to seek patronage and work on the margins of university life. This article aims to examine this phenomenon through the case of Leonard Cox (c.1495 – c.1550), a peripatetic humanist of British descent who maintained strong connections with Central Europe, including universities and schools in Germany, Poland, and Hungary. By analyzing Cox’s experiences, this study explores the emergence of a new type of academic and the role of family life in shaping scholarly trajectories.
Krzysztofa Hegendorfera „Racja studiowania” jako przykład recepcji renesansowej myśli pedagogicznej w Akademii Lubrańskiego
Abstrakt Celem opracowania jest ukazanie recepcji renesansowej szkolnej myśli pedagogicznej w rozprawie Krzysztofa Hegendorfera Racja studiowania z 1534 r., przeznaczonej dla uczniów Akademii Lubrańskiego. Przeprowadzona analiza wykazała, że głównym źródłem inspiracji była humanistyczna myśl Erazma z Rotterdamu, czerpana z różnych jego dzieł pedagogicznych, ale dostosowana do lokalnych potrzeb.
Maskarady. Studium z zakresu kultury i obyczajowości magnackiej osiemnastego wieku cz.1
Artykuł poświęcony jest magnackim maskaradom jako szczególnej formie rozrywki, która zyskała sobie ogromną popularność w XVIII wieku. Kreowanie swoistego „świata na opak” wzmacniało w uczestnikach towarzyskich gier i zabaw przekonanie o stanowej równości, redukując bariery istniejące w zwyczajnych, codziennych relacjach. W artykule zaproponowano nowe podejście do kwestii magnackich maskarad, oparte na różnorodnych relacjach i źródłach – zarówno tych dotyczących przebiegu samych uroczystości (zamieszczanych na kartach gazet rękopiśmiennych), jak i prywatnej korespondencji.
Dominikanki wrocławskie w nekrologach klasztorów czeskich i morawskich w XVIII i na początku XIX wieku
Klasztor Dominikanek we Wrocławiu został ufundowany w latach 1290-1296 przez księcia Henryka V Brzuchatego i od początku należał do prowincji polskiej Zakonu Kaznodziejów. W 1706 r. wraz z innymi konwentami śląskimi został włączony do prowincji czeskiej, a w latach 1754-1810 funkcjonował w śląskiej kongregacji bł. Czesława. Przynależność do prowincji czeskiej spowodowała, że dominikanki wrocławskie od pierwszej połowy XVIII w. były wpisywane do nekrologów klasztorów czeskich i morawskich (w sumie 61 sióstr). Artykuł ma na celu przedstawienie tychże zakonnic z podaniem nie tylko ich imion i nazwisk, lecz także dat śmierci, wieku, lat profesji zakonnej i ewentualnych innych zapisków na ich temat.
Kasata klasztorów w Gdańsku w pierwszej połowie XIX wieku - tło wydarzeń, przebieg, konsekwencje
Kasatę trzech gdańskich klasztorów starego typu zapowiadały restrykcje i ograniczenia okresu porozbiorowego. Do likwidacji klasztoru dominikanów i karmelitów przymierzano się już w 1806 r. Okres napoleoński na pewien czas przeszkodził tym zamiarom. Ostatecznie więc likwidację gdańskich klasztorów przeprowadzono stosownie do pruskich rozporządzeń gabinetowych z 1810 i 1816 r. w latach 1817-1835. Proces ten był monitorowany przez pruskie władze państwowe. Nieruchomości wyprzedano w kilku etapach, najintensywniej w latach 1824-1827 i 1837-1840. Procedurę wygaszania (wymierania) oraz relokacji członków gdańskich konwentów zakonnych najwcześniej zakończono w stosunku do klasztoru karmelitów (1828). Pozostałe konwenty rozwiązano w 1835, jednak ostatnia z zakonnic, brygidka, zmarła dopiero w 1855 r. Kościoły poklasztorne wykorzystano do ustanowienia w 1840 r. nowej sieci parafialnej w Gdańsku. Budynki poklasztorne przejęło wojsko i częściowo je wyburzyło. Nowe obiekty stawiane w miejsce wyburzonych służyły po części potrzebom parafii, przede wszystkim jednak stawiano tu budynki zaplecza gdańskiego garnizonu. Przebieg kasaty gdańskich klasztorów można uznać za typowy dla takiego procesu, ze względu na specyfikę miejsca (duże miasto, skomplikowany stan majątkowy klasztorów, potrzeby garnizonu i struktur diecezjalnych) znacząco jednak rozciągnięty w czasie.
Stanisław Lisowski (1880–1964) – kustosz polskiego dziedzictwa piśmienniczego
Celem artykułu jest przedstawienie S. Lisowskiego jako bibliotekarza, kustosza i bibliofila. Omówienie prowadzonych przez niego badań bibliograficznych oraz proweniencyjnych, stanowi punkt wyjścia do ukazania w szerszym aspekcie jego działalności na rzecz ochrony i rejestracji polskiego dziedzictwa piśmienniczego. Badania bibliologiczne, w kontekście zjawisk o charakterze politycznym i społecznym, stwarzają możliwość wszechstronnego i pogłębionego poznania różnorakich mechanizmów związanych z kulturowym znaczeniem i oddziaływaniem księgozbiorów, zwłaszcza kolekcji historycznych. Przy opracowywaniu tekst wykorzystano metody badawcze stosowane w bibliologii historycznej, tj. bibliograficzną; badań archiwalnych oraz analizę i krytykę źródeł. Posiłkowano się niepublikowanymi materiałami archiwalnymi. Prowadzone przez S. Lisowskiego prace bibliograficzne, wspomagane metodą historyczno-opisową, badania dokumentacji bibliotecznych, katalogów i inwentarzy przyczyniły się do odtwarzania dziejów polskich księgozbiorów.
(Nie)znana pensja Antoniny Estkowskiej w XIX wieku w Poznaniu
Na edukację i wychowanie dziewcząt na ziemiach polskich wpływ miały nie tylko przemiany społeczne, światopoglądowe, ale także i polityczne. W zaborze pruskim niewątpliwie wpływ miała specyfika prowadzonej polityki oświatowej zaborcy. Rygor edukacyjny, zmniejszane swobody edukacyjne miały swoje implikacje w kształceniu i wychowaniu dziewcząt przebywających na pensjach. Celem niniejszego opracowania jest analiza funkcjonowania jednej z poznańskich pensji prowadzonej przez Antoninę Estkowską. Problematyka ta nie doczekała się do tej pory osobnej pracy. W artykule wykorzystano różnorodne źródła rękopiśmienne i drukowane.
Problemy edukacji szkolnej na łamach czasopism dla katolików świeckich w Królestwie Polskim w latach 1905-1914
Celem artykułu jest przedstawienie głównych zagadnień dyskusji o edukacji szkolnej na łamach prasy katolickiej w Królestwie Polskim w warunkach przeobrażeń życia społecznego po rewolucji 1905 r. Kwerendą objęto czasopisma dla katolików świeckich: „Dzwonek Częstochowski”, „Myśl Katolicka”, „Polak-Katolik”, „Posiew”, „Prąd” i „Przewodnik Katolicki”. Przedmiotem analizy są najczęściej poruszane w periodykach problemy szkolnictwa, w tym kwestie szkoły wyznaniowej lub bezwyznaniowej, oświaty ludowej oraz edukacji dziewcząt. Zwrócono uwagę na konstruowanie społecznego i narodowego znaczenia religii w kontekście edukacji. Omówiono kierunki dyskusji o jej roli w konceptualizacji, wspieraniu i nadzorowaniu szkolnictwa w realiach budowania nowoczesnego narodu. Zastosowano metody badań historyczno-pedagogicznych oraz metody analizy dyskursu prasowego.
Wyższe Katolickie Studium Społeczne w Poznaniu (1928-1939). Zapomniana poznańska uczelnia
Wyższe Katolickie Studium Społeczne w Poznaniu było jednym z dwóch ośrodków dydaktycznych dla służb społecznych w Polsce w okresie międzywojennym na poziomie wyższym. Status uczelni uzyskało formalnie dopiero dwa lata przed wybuchem wojny, dlatego jest ledwie obecne w zachowanych wykazach i statystykach sporządzanych przez władze centralne. Studium kształciło kadry zakładów opiekuńczych i instytucji społecznych, przede wszystkim tych o proweniencji kościelnej. Słuchacze pochodzili z terenu całej Polski, a najliczniej reprezentowana była Wielkopolska oraz Śląsk. Trzon kadry WKSS stanowiło czterech profesorów stałych, którzy wykładali przedmioty z kluczowych dziedzin programu dydaktycznego: zagadnienia związane z Akcją Katolicką, socjologią, pedagogiką i prawem. Przedmioty o charakterze uzupełniającym wykładało kilkunastu nauczycieli, wśród których byli profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, wykładowcy seminarium, a także praktycy i działacze społeczni.
Europejski moment polskiej chadecji – Stronnictwo Pracy 1943-1946
Celem artykułu jest wskazanie strukturalnych i ideowych podobieństw między Stronnictwem Pracy w Polsce a partiami chrześcijańsko-demokratycznymi w Europie Zachodniej (Francji i Włoszech) w okresie 1943-1946. W wymiarze strukturalnym można zauważyć, że powojenne partie chrześcijańsko-demokratyczne powstały w wyniku konsolidacji przedwojennych środowisk chadeckich oraz katolickich organizacji ruchu oporu, które przed wojną albo nie istniały, albo działały poza środowiskami chadeckimi. W wymiarze ideowym nowo powstałe partie sformułowały programy, które zakładały odejście od formuł sprzed 1939 r. i ukształtowanie nowej syntezy ideowej na gruncie demokratyzmu i antykomunizmu. Porażkę Stronnictwa Pracy w 1946 r. można interpretować jako moment, w którym europejska droga polskiej chadecji została zablokowana, a nurt chrześcijańsko-demokratyczny został zmarginalizowany aż do aresztowań członków redakcji „Tygodnika Warszawskiego” w 1948 r.
Interdyscyplinarne badania topografii i krajobrazu Rzymskiego Rider (Danilo, Šibenik, Chorwacja) – pierwsze wyniki wykopalisk w pobliżu kościoła św. Daniela i nowe dane na temat średniowiecznego cmentarzyska na stanowisku Šematorij
Wieś Danilo, położona w południowej części żupanii szybenicko-knińskiej, znana jest z kilku stanowisk archeologicznych, na których badania prowadzone są od 1951 roku. Wśród nich, w lokalizacji Šematorij/Stari Šematorij odkryto pozostałości dużej rzymskiej budowli (willi?) i term datowanych na I lub początek II wieku. O starożytnych korzeniach wioski świadczą inskrypcje wspominające rzymskie miasto Rider (Municipium Riditarum), założone w drugiej połowie I wieku. W pobliżu XVIII-wiecznego kościoła św. Daniela archeolodzy od lat znajdują liczne elementy architektoniczne i dekoracje z wnętrza monumentalnej rzymskiej budowli, jednak jej dokładna lokalizacja do niedawna była nieznana. Przeprowadzone badania geofizyczne, analiza danych LiDAR i wykopaliska archeologiczne wskazują, że obszar zajmowany obecnie przez kościół i rozległy cmentarz może kryć pozostałości starożytnego centrum rzymskiego miasta Rider.
Opisanie zaślubin i wesela ks. Janusza Radziwiłła z Marią Lupulówną
Tekst omawia polityczne i kulturowe znaczenie małżeństwa Janusza Radziwiłła z Marią Lupulówną w 1645 r., córką hospodara mołdawskiego Bazylego Lupula. Ślub i wesele, celebrowane w Jassach przez biskupa Piotra Mohyłę, były wyjątkowym przypadkiem koligacji litewskiego magnata z mołdawską księżniczką. Wydarzenie miało wymiar polityczny i propagandowy, ukazany w rękopisie zachowanym w Archiwum Radziwiłłów, a później opublikowanym w „Theatrum Europaeum”. Ceremonia była huczna, z udziałem dyplomatów, posłów i ilustracji dokumentujących uczestników.
Inwentarz pośmiertny księdza Jana Tymowskiego z 1667 roku
Inwentarz pośmiertny księdza Jana Tymowskiego z 1655 r., wpisany do księgi miejskiej Nowego Sącza, dokumentuje majątek duchownego pochodzącego z wpływowej rodziny. Zawiera zarówno kosztowności, ruchomości codziennego użytku, jak i przedmioty edukacyjne oraz religijne. Spis, wykonany według miejsc przechowywania, ukazuje zwyczaje materialne i gospodarcze mieszczaństwa XVII w., a także szczegóły życia osobistego i rodzinnego duchownego.
Ustawy Bractwa św. Izydora przy kościele parafialnym w miasteczku Uściu Solnym [1861] z Archiwum Diecezjalnego im. Arcybiskupa Jerzego Ablewicza w Tarnowie
Edycja źródłowa ustaw Bractwa św. Izydora przy parafii w Uściu Solnym z 1861 r. dokumentuje działalność religijną, edukacyjną i charytatywną reaktywowanego po józefinizmie bractwa. Tekst określa strukturę organizacyjną, zasady przyjęcia i wykluczenia członków, cele duchowe i obywatelskie oraz praktyki modlitewne i kulturalne, w tym czytanie książek. Dokument pozwala poznać życie społeczno-religijne małomiasteczkowej parafii południowej Małopolski w XIX w.