WYŚNIONE… ZAPOWIEDZI? Rękopis znaleziony w Saragossie  Jana Potockiego i Wojciecha Hasa jako filmowy prototyp gry komputerowej: studium intermedialne

Iwona Grodź

doi:10.21697/kmt.2025.65.03

Opublikowane: 2026-03-31

Tom 65 Nr 1 (2026)

WYŚNIONE… ZAPOWIEDZI? Rękopis znaleziony w Saragossie Jana Potockiego i Wojciecha Hasa jako filmowy prototyp gry komputerowej: studium intermedialne

Iwona Grodź

Kultura Media Teologia

Dział: Artykuły i rozprawy

https://doi.org/10.21697/kmt.2025.65.03

Abstrakt

Tematem tekstu jest analiza literacko-medialna Rękopisu znalezionego w Saragossie: powieści (1805, wyd. pol. 1847) Jana Potockiego (1761–1815) i filmu (1964, premiera 1965) Wojciecha Hasa (1925-2000) jako antycypacji struktury i logiki gier komputerowych.

Celem artykułu jest ukazanie Rękopisu znalezionego w Saragossie, zarówno tekstu literackiego jak i filmu, jako prekursorsko ukształtowanej struktury narracyjnej, która antycypuje logikę współczesnych gier komputerowych – zwłaszcza tych o nieliniowej fabule, otwartym świecie oraz strukturze mise en abyme (opowieść w opowieści). Badanie opiera się na założeniu, że powieść Potockiego i jej adaptacja filmowa autorstwa Wojciecha Hasa, poprzez swoją modularną budowę, system zapętleń narracyjnych, immersyjność oraz zależność postępu fabularnego od decyzji głównego bohatera, może być interpretowana jako model literacki bliski projektowaniu interaktywnych światów w grach RPG i przygodowych.

Z ustaleń wynika, że można uznać, że Rękopis znaleziony w Saragossie antycypuje współczesną narrację gier komputerowych zarówno w warstwie strukturalnej, jak i funkcjonalnej, stając się literackim prototypem „gry narracyjnej” przed erą cyfrową.

Materiał badawczy: powieść Rękopis znaleziony w Saragossie Jana Potockiego i adaptacja filmowa Wojciecha Hasa, teoretyczne prace z zakresu, m.in.: game studies i narratologii.

Słowa kluczowe:

gra, literatura, film, Rękopis znaleziony w Saragossie, Jan Potocki

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Grodź, Iwona. „WYŚNIONE… ZAPOWIEDZI? Rękopis Znaleziony W Saragossie Jana Potockiego I Wojciecha Hasa Jako Filmowy Prototyp Gry Komputerowej: Studium Intermedialne ”. Kultura Media Teologia, t. 65, nr 1, marzec 2026, s. 44-63, doi:10.21697/kmt.2025.65.03.

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Aarseth, E. (2003), Nonlinearity and Literary Theory. In N. Wardrip-Fruin, Noah, N. Montfort (eds.). The New Media Reader (pp. 762–780.). Cambridge: MIT Press.
Google Scholar

Aarseth E. J. (2010). Badanie zabawy: metodologia analizy gier. W Światy z pikseli. Antologia studiów nad grami komputerowymi (13-36). M. Filiciak (oprac.). Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica.
Google Scholar

Aarseth E. J. (2014). Cybertekst. Spojrzenia na literaturę ergodyczną. M. Pisarski, P. Schreiber, D. Sikora, M. Tabaczyński, (przeł.). Kraków-Bydgoszcz: Korporacja Ha!art – Miejskie Centrum Kultury w Bydgoszczy.
Google Scholar

Bartoszyński, K. (1976). O badaniach układów fabularnych. W H. Markiewicz, J Sławiński (red.). Problemy metodologii współczesnego literaturoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Google Scholar

Basiaga. M. (1985). Labirynt jako klucz do filmów „Rękopis znaleziony w Saragossie” i „Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Hasa. Kino, 6, 1–3, 18–21.
Google Scholar

Baudrillard J. (2006). O radykalnej niepewności lub myśli jako sobowtór. M. A. Szyszkowska (przeł.). Sztuka i Filozofia, 29, 45–55.
Google Scholar

Bogost, I. (2005). Procedural Literacy: Problem Solving with Programming, Systems, and Play. Telemedium, 5 (5), 32-36.
Google Scholar

Bogost, I. (2006). Unit Operations: An Approach to Videogame Criticism. Cambridge, Mass: MIT Press.
Google Scholar

Bogost, I. (2007). Persuasive games: the expressive power of videogames. Cambridge, London: The MIT Press.
Google Scholar

Bogost, I.; Ferrari, S.; Schweizer, B. (2012). Gry informacyjne: dziennikarstwo epoki cyfrowej. J. Gilewicz (przeł.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Google Scholar

Bogost, I. (2015), How To Talk About Videogames. University of Minnesota Press.
Google Scholar

Bomba, R. (2014). Gry komputerowe w perspektywie antropologii codzienności. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Google Scholar

Bordwell, D.; Thompson, K. (2010). Film Art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie. (przeł. B. Rosińska). Warszawa: Wydawnictwo Wojciech Marzec.
Google Scholar

Caillois R. (1997). Gry i ludzie. A. Tatarkiewicz, M. Żurowska. (przeł.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza VOLUMEN.
Google Scholar

Campbell, J. (1997). Bohater o tysiącu twarzy. A. Jankowski (przeł.), konsultacja merytoryczna Wojciech Burszta, Poznań: Wydawnictwo „Zysk i Sp.”
Google Scholar

Czerniuk, J. (2019). Jak przeczytać grę i zagrać w literaturę? Kategoria gry w kontekście różnych teorii: literatury, kultury i mediów. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Ryszarda K. Przybylskiego. Poznań: UAM.
Google Scholar

Eco, U. (1987). Czytelnik modelowy. (przeł. P. Salwa). Pamiętnik Literacki, 2(2), 287–305.
Google Scholar

Eco, U. (2008). Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczesnych. L. Eustachiewicz, J. Gałuszka, A. Kreisberg, M. Oleksiuk, K. Żaboklicki (przeł.). Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Google Scholar

Espena, A. (2014). Cybertekst. Spojrzenia na literaturę ergodyczną. (przeł. P. Schreiber). Warszawa-Bydgoszcz: Fundację Ha!art, Miejskie Centrum Kultury w Bydgoszczy w ramach Programu „Liberatak”.
Google Scholar

Estetyka wirtualności. (2005). (red.) M. Ostrowicki. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Filiciak, M. (2006). Wirtualny plac zabaw. Gry sieciowe i przemiany kultury współczesnej. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Google Scholar

Filmowe ogrody Wojciecha Jerzego Hasa. (2011). M. Jakubowska, K. Żyto, A. M. Zarychta (red.). Łódź: Wydawnictwo Biblioteki Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej.
Google Scholar

Frasca, G. (1999). Ludology meets Narratology: Similitude and differences between (video)games and narrative. Helsinki: Parnasso#3, https://ludology.typepad.com/weblog/articles/ludology.htm [dostęp: 27.07.2025].
Google Scholar

Frasca, G. (2003). Simulation versus Narrative: Introduction to Ludology. Abingdon-on-Thames: Taylor & Francis.
Google Scholar

Frasca, G. (2003). Ludologists love stories, too: notes from a debate that never took place. Utrecht University and Digital GamesResearch Association (DiGRA), https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/64/64 [jw.].
Google Scholar

Genette, G. (2014). Palimpsesty. Literatura drugiego stopnia. T. Stróżyński, A. Milecki (przeł.). Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria (seria „Klasyka Światowej Humanistyki”).
Google Scholar

Gardy, M. B.; Krawczyka, S. (1017). Ćwierć wieku polskich badań na grami wideo. Teksty Drugie, 3, 69-86.
Google Scholar

Grau, O. (2003). Virtual Art. From Illusion to Immersion. Cambridge: Massachusetts Institute of Technology.
Google Scholar

Grodź, I. (2002). Malarska wyobraźnia w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” (1964) Wojciecha J. Hasa (praca magisterska). Poznań: UAM.
Google Scholar

Grodź, I. (2008). Zaszyfrowane w obrazie: o filmach Wojciecha Jerzego Hasa. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria.
Google Scholar

Grodź. I. (2010). Rękopis znaleziony w Saragossie, Kino, 11, 72–73.
Google Scholar

Grodź, I. (2020). Hasowski appendix: Powroty. Przypomnienia. Powtórzenia... Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Gra i grywalizacja w kulturze XXI wieku (2022). M. Szabłowska-Zaremba (red.). Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Huizinga, J. (2007). Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. M. Kurecka, W. Wirpsza (przeł.). Warszawa: Wydawnictwo „Aletheia”.
Google Scholar

Insdorf, A. (2017). Intimations: the cinema of Wojciech Has. Evanston: Northwestern University Press.
Google Scholar

Jakubowska, M. (2013). Kryształy czasu: kino Wojciecha Jerzego Hasa. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar

Jenkins, H. (2007). Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów. M. Bernatowicz, M. Filiciak (przeł.). Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Google Scholar

Juul, J. (2005). Half-Real: Video Games between Real Rules and Fictional Worlds. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
Google Scholar

Juul, J. (2009). A Casual Revolution: Reinventing Video Games and their Players. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
Google Scholar

Juul, J. (2013). The Art of Failure: An Essay on the Pain of Playing Video Games. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
Google Scholar

Kłosiński, M. (2018). Hermeneutyka gier wideo. Interpretacja, immersja, utopia. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Kluszczyński, R. W. (2010). Sztuka interaktywna. Od dzieła-instrumentu do interaktywnego spektaklu. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Google Scholar

Kochanowicz, R. (2012). Fabularyzowane gry komputerowe w przestrzeni humanistycznej. Analizy, interpretacje i wnioski z pogranicza poetyki, aksjologii i dydaktyki literatury. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Google Scholar

Kolasińska. I. (1999). Na początku była Księga... Kwartalnik Filmowy, 26–27, 243–254.
Google Scholar

Kubiński, P. (2016). Gry wideo. Zarys poetyki. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Maj, K. M. (2017). Ucieczka od linearności. W stronę światocentrycznego modelu narracji transmedialnych. W K. Kaczmarczyk (red.). Narratologia transmedialna. Teorie, praktyki, wyzwania, (283-308). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Maron, M. (2010). Dramat czasu i wyobraźni: filmy Wojciecha J. Hasa. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Miczka, T. (2006). Tożsamość człowieka w rzeczywistości wirtualnej. W Człowiek między rzeczywistością realną a wirtualną (35–40). Teksty wykładów wygłoszonych na sympozjum naukowym zorganizowanym przez Oddział Polskiej Akademii Nauk i Wydział Teologiczny UAM w Poznaniu dnia 7 grudnia 2005 roku. Poznań: Ośrodek Wydawnictw Naukowych.
Google Scholar

Murray, J. (2012). Inventing the Medium: The Radical Challenge of Humanistic Digital Design. Cambridge, MA: The MIT Press.
Google Scholar

Murray, J. (2010). Od gry-opowiadania do cyberdramy. W Światy z pikseli. Antologia studiów nad grami komputerowymi (63–77). M. Filiciak (oprac.). Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica.
Google Scholar

Otorowski, M. (2010). Archipelag Potockiego: szkice i artykuły o konspiracjonizmie, mesjanizmie oraz teozofii politycznej. Warszawa: Wydawnictwo „Lampa i Iskra Boża”.
Google Scholar

Otorowski, M. (2019). Jak zagubiono „Rękopis znaleziony w Saragossie” i czy warto go odnaleźć? Fragmenty egzegetyczne. Warszawa: Fundacja „Evviva L'arte”.
Google Scholar

Otorowski, M. (2008). Jan Potocki: koniec i początek : wprowadzenie do badań nad „Rękopisem znalezionym w Saragossie”. Warszawa: Wydawnictwo „Lampa i Iskra Boża”.
Google Scholar

Pigulak, J. (2019). Narracja linearna w grach wideo w kontekstach immersji. Replay. The Polish Journal of Game Studies, 1 (6), 67-79.
Google Scholar

Pigulak, J. (2022). Gra w film. Z zagadnień relacji między filmem i grami wideo. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar

Pigulak, J. (2023). Grofilia. Omówienia zjawiska na przykładzie wybranych seriali platformy Netfilix. Images, 33 (42), 189-216.
Google Scholar

Potocki, J. (1950). Rękopis znaleziony w Saragossie. E. Chojecki (przeł.). Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik” (t.I-III).
Google Scholar

Potocki, J. (2015). Rękopis znaleziony w Saragossie. A. Wasilewska (przeł.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Google Scholar

Prajzner, K. (2009). Tekst jako świat i gra. Modele narracyjności w kulturze współczesnej. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar

Rosset, F., Triaire, D. (2005). Z Warszawy do Saragossy: Jan Potocki i jego dzieło. A. Wasilewska (przeł.). Warszawa: Fundacja „Centrum Międzynarodowych Badań Polonistycznych”, „Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk”.
Google Scholar

Rosset, F., Triaire, D. (2006). Jan Potocki. Biografia. A. Wasilewska (przeł.). Warszawa: W.A.B.
Google Scholar

Ryan, M.-L. (1991). Possible Worlds, Artificial Intelligence and Narrative Theory. Bloomington: Indiana University Press.
Google Scholar

Ryan, M.-L. (2006). Avatars of Story. Minnesota: University of Minnesota Press.
Google Scholar

Ryan, M.-L. (2015). Narrative as Virtual Reality 2: Revisiting Immersion and Interactivity in Literature and Electronic Media. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Google Scholar

Ryan, M.-L. (2016). Narrating Space, Spatializing Narrative. Where Narrative Theory and Geography Meet. Columbus: Ohio State University Press.
Google Scholar

Ryba. J. (2016). Potocki „intertekstualny”. Prace Polonistyczne, LXXI, 49–55.
Google Scholar

Szeja, J. Z. (2004). Gry fabularne – nowe zjawisko kultury współczesnej. Kraków: Wydawnictwo „Rabid”.
Google Scholar

Sikorska, J. (2018). Poetyka grozy. Wykorzystanie konwencji gatunkowej horroru w grach cyfrowych. Images, 23 (32), 185-196.
Google Scholar

Sikorska, J. (2020). Przestrzenie semifilmowe. Symulowanie właściwości przestrzeni kinematograficznych w grach wideo. Kwartalnik Filmowy, 109, 177-194.
Google Scholar

Skorupa, A.; Stefanek, F.; Paczyńska-Jasińska, P. (2021). Ciało i umysł w kinie: immersja, doświadczenie emocji
Google Scholar

i interakcji społecznych… podczas seansu w kinie. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia de Cultura 13(1), 66-78.
Google Scholar

Stasieńko, J. (2005). Alien vs. Predator? Gry komputerowe a badania literackie. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Google Scholar

Szrajber, R. (2019). Przestrzeń jako struktura zdefiniowana obecnością użytkownika. Replay. The Polish Journal of Game Studies, 1 (6), 81-91.
Google Scholar

Wollen, P. (1998). Meaning in the Cinema. London: British Film Institute.
Google Scholar

Wollen, P. (2008). Raiding the Icebox: Reflections on Twentieth-Century Culture. London: Verso Books.
Google Scholar

Zawojski, P. (2018). Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii. Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Google Scholar

Zawojski, P. (2024). O intermedialnych relacjach między filmem i grami wideo. Kwartalnik Filmowy, 125, 261-267.
Google Scholar

Zwolan, M. (2021). Iluzoryczny dotyk i pozorna głębia. Haptyczność i immersja w filmie 3D. Media-Kultura-Komunikacja Społeczna, 17, 165-175.
Google Scholar

Żelasko, J. (2015). Przygoda w pociągu: początki polskiego modernizmu filmowego (Has, Kawalerowicz, Konwicki, Kutz, Munk). Warszawa: Fundacja Korporacja Ha!art.
Google Scholar

Iwona Grodź

iwonagrodz@op.pl
https://orcid.org/0000-0003-0151-6909

Afiliacja:

Polskie Towarzystwo Badań nad Filmem i Mediami Polska

Biogram

Iwona Grodź – literaturoznawca, filmoznawca, historyk sztuki, muzykolog, psycholog sztuki i wieloletni dydaktyk akademicki (m.in.: UAM Poznań, Warszawa i wiele innych). Interesuje się ponadto kulturoznawstwem, teatrem, filozofią i psychologią, a także ideą „korespondencji” sztuk, szczególnie: literatury-filmu-teatru-malarstwa i muzyki. Autorka m.in. książek: Zaszyfrowane w obrazie. O filmach Wojciecha Jerzego Hasa, Wydawnictwo Słowo-Obraz Terytoria, Gdańsk 2008; Jerzy Skolimowski, „Więź”, Warszawa 2010; Rękopis znaleziony w Saragossie Wojciecha Jerzego Hasa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2005; Synergii sztuki i nauki w twórczości Zbigniewa Rybczyńskiego, PWN, Warszawa 2015; Between Dream and Reality, Peter Lang, Berlin 2018, Hasowski appedix, Wydawnictwo „Universitas”, Kraków 2020; Artysta i sztuka w polskich filmach fabularnych po II wojnie światowej, Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe UG 2023 i wielu innych publikacji naukowych.