Nauczanie Pisma Świętego w Towarzystwie Jezusowym na terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów od sprowadzenia zakonu do poł. XVII w.

Justyna Łukaszewska-Haberkowa

doi:10.21697/ct.2025.95.4.02

Opublikowane: 2025-11-13

Tom 95 Nr 4 (2025)

Nauczanie Pisma Świętego w Towarzystwie Jezusowym na terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów od sprowadzenia zakonu do poł. XVII w.

Justyna Łukaszewska-Haberkowa

Collectanea Theologica

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.21697/ct.2025.95.4.02

Abstrakt

Artykuł dotyczy nauczania Pisma Świętego przyjętego w Towarzystwie Jezusowym na terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów od chwili wprowadzenia zakonu do poł. XVII w. W tekście poddano analizie sposoby realizacji nauczania Pisma Świętego, uwzględniając zarówno kontekst edukacyjny, jak i duszpasterski. W oparciu o metodę analizy historyczno-dokumentacyjnej omówiono źródła rękopiśmienne: wykłady Baltazara Wolboriusza i Tomasza Bolesławiusza, uczniów Konstantego Szyrwida SJ, oraz Ratio studiorum i inne dokumenty zakonu. Artykuł rekonstruuje metody dydaktyczne oraz podkreśla znaczenie biblistyki w formacji jezuickiej, zwłaszcza w kontekście konfrontacji z protestantyzmem. Szczególną uwagę poświęcono działalności Konstantego Szyrwida SJ jako wykładowcy Akademii Wileńskiej. Podjęto także próbę uzupełnienia luki badawczej dotyczącej tradycji nauczania biblistyki w XVII-wiecznym zakonie jezuitów. Ostatnia część artkułu przedstawia rękopisy wykładów Pisma Świętego z I poł. XVII w.: Tomasza Bolesławiusza i Baltazara Wolboriusza z Poznania.

Słowa kluczowe:

jezuici, XVII wiek, Pismo Święte, wykłady

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Łukaszewska-Haberkowa, J. (2025). Nauczanie Pisma Świętego w Towarzystwie Jezusowym na terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów od sprowadzenia zakonu do poł. XVII w. Collectanea Theologica, 95(4), 687–712. https://doi.org/10.21697/ct.2025.95.4.02

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bolesławiusz, Tomasz. Komentarz do Mądrości Syracha i II Listu św. Pawła do Koryntian, BSem. Pozn. 728, Biblioteka Seminarium Archidiecezjalnego, Poznań.
Google Scholar

Pęski, Adam. Komentarz (Konstantego Szyrwida) do Pieśni nad Pieśniami i Listu św. Pawła do Efezjan, BKapuc S39, Biblioteka OO. Kapucynów, Kraków.
Google Scholar

Wolborius, Baltazar. Komentarz do Księgi proroka Ozjasza, BSem. Pozn. 612, Biblioteka Seminarium Archidiecezjalnego w Poznaniu, Poznań. (= Wolborius_a).
Google Scholar

Wolborius, Baltazar. Komentarz do Księgi Rodzaju, 1618–1622, Bkap. Rkps 275/S38. Biblioteka OO. Kapucynów, Kraków. (= Wolborius_b).
Google Scholar

Biblia Sacra Hebraice, Chaldaice, Graece, et Latine. Philippi II Reg. Cathol. Pietate Et Studio Ad Sacrosanctae Ecclesiae Usum, vol. 1–8, Antverpiae, K. Plantinius, 1569–1572. (Poliglota antwerpska, królewska).
Google Scholar

Biblia Sacra Vulgatae editionis Sixti quinti Pint. Max. iussu recognita atque edita, Romae, Ex Typographia Apostolica Vaticana, 1592. (Wulgata sykstoklementyńska 1592).
Google Scholar

Biblia Sacra Vulgatae editionis Sixti quinti Pint. Max. iussu recognita atque edita, Romae, Ex Typographia Apostolica Vaticana, 1593. (Wulgata sykstoklementyńska 1593).
Google Scholar

Biblia Sacra. Quid in hac editione, à Theologis Louaniensibus, praestitum sit, paulo post indicatur, Antverpiae, K. Plantinius, 1574. (Wulgata lowańska).
Google Scholar

Biblia to jest księgi Starego y Nowego Testamentu według łacińskiego przekładu starego. W Drukarni Łazarzowej, 1599. (Tłumaczenie J. Wujek, 1599).
Google Scholar

Biblia Utriusque Testamenti De Quorum Nova Interpretatione Et Copiosissimis in eam annotationibus lege quam in limine operis habes epistolam, vol. 1–2, Genevae, R. Stephanus (Estienne), 1556/57. (Biblia Stephanusa).
Google Scholar

Biblia. Habes In Hoc Libro prudens lector utriusque instrumenti novam translationem aeditam a reverend sacrae theologiae doctore Sancte pagnino lucensi concionatore apostolico Praedicatorij ordinis…, [Lugduni], A. Du Ry et al., 1528. (Tłumaczenie łacińskie Biblii Hebrajskiej S. Pagniniego).
Google Scholar

Nowy Testament Pana Naszego Jezuusa Chrystusa znowu z łacińskiego y z greckiego na polskie wiernie a szczyrze przełożony, W drukarni Andrzeja Piotrkowczyka, 1592. (Tłumaczenie J. Wujek).
Google Scholar

Grzebień, Ludwik, ed. 1996. Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995. Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy.
Google Scholar

Hajdukiewicz, Lech. 1974. “Konstanty Szyrwid.” In vol. 6 of Historia nauki polskiej, edited by B. Suchodolski, 682–83. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Litak, Stanisław. 1993. “Jezuici na tle innych zakonów męskich w Polsce w XVI–XVIII wieku.” In Jezuici a kultura polska. Materiały sympozjum z okazji Jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli (1491–1991) i 450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540–1990), edited by L. Grzebień and S. Obirek, 185–98. Kraków: WAM.
Google Scholar

Łukaszewska-Haberkowa, Justyna. 2014. Wpływ pierwszego pokolenia polskich jezuitów na życie kulturalne i literackie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1564–1608. Kraków: Wydawnictwo Ignatianum/WAM.
Google Scholar

Natoński, Bronisław. 1970. “Szkolnictwo jezuickie w Polsce w dobie kontrreformacji.” In Wiek XVII – Kontrreformacja – Barok. Prace z historii kultury, edited by J. Pelc, 309–37. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Niemiec, Jan. 1998. “Z dziejów szkolnictwa jezuickiego na ziemiach Rzeczypospolitej w latach 1564–1886.” Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej 5:263–83.
Google Scholar

Piechnik, Ludwik. 1983a. Rozkwit Akademii Wileńskiej 1600–1655. Rzym: Institutum Historicum Societatis Iesu.
Google Scholar

Piechnik, Ludwik. 1983b. “Konstanty Szyrwid.” In vol. 4 of Słownik polskich teologów katolickich, edited by H. E. Wyczawski, 294–5. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Google Scholar

Piechnik, Ludwik. 1984. Początki Akademii Wileńskiej 1570–1599. Rzym: Institutum Historicum Societatis Iesu.
Google Scholar

Pietkiewicz, Rajmund. 2002. Pismo Święte w języku polskim w latach 1518–1638: sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.
Google Scholar

Pietkiewicz, Rajmund. 2015. “Z oryginału czy z Wulgaty? Podstawa polskich tłumaczeń Biblii.” In Patronka filologii. Rola Biblii w rozwoju edytorstwa, badań językoznawczych i translatorskich, edited by D. Muszytowska, 5–56. Warszawa: Wydawnictwo UKSW.
Google Scholar

Pietkiewicz, Rajmund. 2020. In Search of ‘the Genuine Word of God’: Reception of the West-European Christian Hebraism in the Polish–Lithuanian Commonwealth in the Renaissance. Refo 500 Academic Studies 73. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. DOI: https://doi.org/10.13109/9783666517075
Google Scholar

Rubik, Tadeusz. 2024. Biblia Wujka, Rabba i Grodzickiego. Historia powstania jezuickiego przekładu (ok. 1579–1599) w kontekście kulturowo-konfesyjnym epoki. Reformacja w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej 8. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Google Scholar

Rutkovska, Kristina. 2023. “Jesuit Konstantinas Širvydas (Konstanty Szyrwid) and the Origins of Lithuanian Linguistics and Homiletics.” Journal of Jesuit Studies 10 (2): 345–62. DOI: https://doi.org/10.1163/22141332-10020007
Google Scholar

Smereka, Władysław. 1971. “Zasługi polskich jezuitów w dziedzinie nauczania i przekładów Pisma Św.” In Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy 1872–1972. Historia, opracowania, bibliografia, edited by Z. Wilkosz and L. Grzebień, 107–14. Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy.
Google Scholar

Smereka, Władysław. 1975. “Biblistyka Polska (Wiek XVI–XVIII).” In vol. 2, part 1 of Dzieje teologii katolickiej w Polsce, edited by M. Rechowicz, 221–66. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Google Scholar