Zapomniana kategoria aktu mimowolnego (actus involuntarius). Walor aktu mimowolnego i jego implikacje w kanonicznym prawie małżeńskim

Ginter Dzierżon

doi:10.21697/im.2025.36.02.01

Published: 2025-12-27

Vol. 36 No. 2 (2025)

The forgotten category of involuntary act (actus involuntarius). The value of involuntary act and its implications in canonical matrimonial law

Ginter Dzierżon

Ius Matrimoniale

Section: Rozprawy i artykuły

https://doi.org/10.21697/im.2025.36.02.01

Abstract

In the presented study, the author’s attention is drawn to the category of involuntary act (actus involuntarius), which is absent from contemporary canon law but was the subject of attention of some medieval thinkers (Abelard, St. Thomas). The main research objective of the study was, on the one hand, the question of the implications of this category in the functioning of canonical matrimonial law, and on the other hand, the answer to the key question: does the reference to the category of an involuntary act undermine the theory of a legal act applied in matrimonial law? By presenting the achievements of medical and psychological sciences on the human brain, the author has shown that the results of research indicate the existence of acts determining human actions that remain outside the sphere of volition. In his opinion, the assumption of the existence of such acts does not, however, undermine the theory of the legal act.

By examining the defects of marital consent associated with the functioning of reason (simulation, error, lack the sufficient use of reason, a grave defect of discretion of judgment), the author took the position that in all these hypotheses, the lack of will results in the non-existence of consent, which translates into the non-existence of marriage (matrimonium inexistens).

Keywords:

untary act, free vill, reason, legal act theory, canonical marriage

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Dzierżon, G. (2025). The forgotten category of involuntary act (actus involuntarius). The value of involuntary act and its implications in canonical matrimonial law. Ius Matrimoniale, 36(2). https://doi.org/10.21697/im.2025.36.02.01

Cited by / Share

References

ABELARDUS P., Expositio in Epistolam ad Romanos, PL 178, s. 731-782.
Google Scholar

ABELARD P., Rozprawy. Etyka czyli poznaj samego siebie, tłum. L. JACHIMOWICZ, Warszawa 1969, s. 155-262.
Google Scholar

ABELARD P., Rozprawy. Rozmowa pomiędzy filozofem, Żydem i chrześcijaninem, tłum. L. JACHIMOWICZ, Warszawa 1969, s. 201, s. 5-154.
Google Scholar

ANDRZEJCZUK I., Od etyki Arystotelesa do filozofii moralnej Tomasza, Warszawa 2021.
Google Scholar

ANSELME P., Unconscious will as a neurobehavioral mechanism against adversity, Neuroscience and Biobehavioral Reviews 169 (2025), s. 1-14, https://www.bio.psy.ruhr-uni-bochum.de/bpsy/mam/content/papers/anselme__2025__unconscious_will.pdf [dostęp: 17.01.2025]. DOI: https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2024.105985
Google Scholar

BERGAMINO F., La razionalità e la libertà della scelta in Tommaso D’Aquino, Roma 20202.
Google Scholar

BIZOŃ M., Psychologia etyczna w myśli greckiej okresu klasycznego i hellenistycznego, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 21-36.
Google Scholar

BOROWSKI H., Problem wolnej woli a determinizm, Annales Universitatis Mariae Curie - Skłodowska 16 (1961) nr 2, s. 23-31.
Google Scholar

CRICK F., Zdumiewająca hipoteza, czyli nauka w poszukiwaniu duszy, tłum. B. CHACIŃSKA-ABRAHAMOWICZ I M. ABRAHAMOWICZ, Warszawa 1997.
Google Scholar

DOBROWOLSKI J., Czy wola jest wolna?, Warszawa 2022.
Google Scholar

DOMAŃSKA A., Koncepcja czynu moralnego w etyce Piotra Abelarda, Studia Filozoficzne 10 (1979), s. 39-52.
Google Scholar

DZIERŻON G., Niezdolność do zawarcia małżeństwa jako kategoria kanoniczna, Warszawa 2002.
Google Scholar

ERLEBACH G., Il «capo di nullità» secondo la giurisprudenza della Rota Romana, Quaderni dello Studio Rotale 19 (2009), s. 131-162.
Google Scholar

FELDMAN BARRET L., How Emotions Are Made. The Secret Life of the Brain, Dublin 2008.
Google Scholar

GHERRI P., Discernere e scegliere nella Chiesa, w: P. GHERRI (red.), Discernere e scegliere nella Chiesa. Atti della Giornata Canonistica Interdisciplinare, Roma Press 2016, s. 9-41.
Google Scholar

GILSON E., Historia filozofii chrześcijańskiej w wiekach średnich, tłum. S. ZALEWSKI, Warszawa 1987.
Google Scholar

GLINKA M., Rola komórek glejowych w procesach poznawczych, w: A. GUT, Z. WRÓBLEWSKI (red.), Próby kognitywistyczne, Lublin 2012, s. 73-84.
Google Scholar

GRANADO HIJELMO I., Error, w: J. OTADUY, A. VIANA, J. SEDANO (red.), Diccionario general de Derecho canónico, t. 2, Pamplona 2012, s. 661-669.
Google Scholar

HARRIS S., Free Will, New York 2012.
Google Scholar

HERBUT J., Woluntaryzm, w: J. HERBUT (red.), Leksykon filozofii klasycznej, Lublin 1997, s. 542-543.
Google Scholar

HOLBÖCK C., Tractatus de jurisprudentia Sacrae Romanae Rotae, Graetiae-Vindobonae-Coloniae 1957.
Google Scholar

JAKYMOWICZ M., Psychologiczne podstawy podmiotowości. Szkice teoretyczne, studia empiryczne, Warszawa 2008.
Google Scholar

JUDYCKI S., Wolność i determinacja, w: Materiały V Światowego Kongresu Filozofii Chrześcijańskiej: KUL - Lublin, 20-25 sierpnia 1996, Lublin, s. 1-11, https://www.kul.pl/files/108/Wolnosc_i_determinacja.pdf. [dostęp: 15.03.2025].
Google Scholar

KADZIKOWSKA-WRZOSEK R., Determinizm i nieświadoma wola a podmiotowość, Psychologia Społeczna 21 (2012) nr 7, s. 140-150.
Google Scholar

KIEŁBASA J., Ikoniczna koncepcja człowieka a jedność woli i rozumu na gruncie antropologii wczesnochrześcijańskiej, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 99-107.
Google Scholar

KIEŁBASA J., Pierwsze zapowiedzi późnośredniowiecznego woluntaryzmu w myśli XII wieku, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 235-249.
Google Scholar

KIEŁBASA J., XII-wieczna konfrontacja definicji i charakterystyk wolnego wyboru (liberum arbitrium), w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 250-272.
Google Scholar

KUREK Ł., Problem wolnej woli z perspektywy nauk empirycznych, Logos i Ethos 1 (30) (2011), s. 99-138.
Google Scholar

MENZINGER S., Finzioni del diritto medievale, Macerata 2023.
Google Scholar

MOSCARELLO G., «Error qui versetur circa id quo substantiam actus constituit» (can. 126), Roma 2001.
Google Scholar

MOSKOWITZ G.B., LI P., KIRK E.R., The implicit volition model: On the preconscious regulation of temporarily adopted golas, Advances in Experimental Social Psychology Journal 36 (2004), s. 317-413. DOI: https://doi.org/10.1016/S0065-2601(04)36006-5
Google Scholar

MUNÉVAR G., Naturalistyczne wyjaśnienie wolnej woli (I), Filozoficzne Aspekty Genezy 10 (2013), s. 112-137. DOI: https://doi.org/10.53763/fag.2013.10.82
Google Scholar

NACCI M., I principi generali del diritto nell’argomentazione canonica: brevi cenni storici, w: P. GHERII (red.), Logica e Diritto: tra argomentazione e scoperta, Roma 2011, s. 347-357.
Google Scholar

PALACZ R., Abelard, Warszawa 1966.
Google Scholar

PERZ Z., Actus humanus. Teologiczne aspekty działania moralnego, Warszawa 1999.
Google Scholar

RAHNER K., O możliwości wiary dzisiaj, tłum. A. MORAWSKA, Kraków 1983.
Google Scholar

ROJEK K., Wolność w kontekście determinizmu - analiza porównawcza teorii - N. Hartmanna i R.H. Kane’a, Lublin 2019.
Google Scholar

RYAN R.M., DECI E.L., Self-Regulation and the Problem of Human Autonomy: Does Psychology Need Choice, Self-Determination, and Will?, Journal of Personality 74 (2006), s. 1157-1586. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2006.00420.x
Google Scholar

SAPOLSKY R., Determined. The Science of Life Without Free Will, Dublin 2023.
Google Scholar

SERRANO DEL POZZO I., Debilidad de la voluntad y dominio racional: el problema de la incontinencia y la continencia en la filosofía de Tomás de Aquino, Pamplona 2012.
Google Scholar

SIEMIEŃSKI K., Doktryna etyczna Piotra Abelarda, Studia Filozoficzne 182 (1981) nr 1, s. 149-159.
Google Scholar

TARUFFO M., Il concetto di «Prova» nel diritto processuale, w: P. GHERII (red.), Linguaggi e concetti nel diritto, Roma 2013, s. 175-188.
Google Scholar

THOMAS AQUINATUS, Opera omnia, S. FRETTÉ, P. MARRÉ (red), Parisiis 1971-1875.
Google Scholar

WAGNER D.M., Illusion of Conscious Will, Cambridge 20172.
Google Scholar