Seksualność osób z niepełnosprawnościami: personalistyczny model odpowiedzialnego wsparcia

Dariusz Adamczyk

doi:10.21852/sem.1907

Opublikowane: 09.11.2026

Seksualność osób z niepełnosprawnościami: personalistyczny model odpowiedzialnego wsparcia

Dariusz Adamczyk

Seminare. Poszukiwania naukowe

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.21852/sem.1907

Abstrakt

Artykuł podejmuje problematykę odpowiedzialnego wspierania osób z niepełnosprawnościami w ich rozwoju psychoseksualnym i relacyjnym, w sposób, który nie sprowadza tych osób ani do samej niepełnosprawności, ani wyłącznie do potrzeb seksualnych. Celem pracy jest sformułowanie personalistycznego modelu odpowiedzialnego wsparcia, zakorzenionego w godności osoby i uwzględniającego współczesne badania z zakresu edukacji seksualnej, autonomii, wyrażania zgody, wspieranego podejmowania decyzji, bliskich relacji oraz ochrony osób narażonych na krzywdę. W tekście zastosowano analizę koncepcyjną i krytyczną literatury teologicznej, filozoficznej, pedagogicznej oraz międzynarodowych opracowań dotyczących zagadnień niepełnosprawności i seksualności. Analiza wskazuje, że odpowiedzialne wsparcie wymaga zintegrowanego podejścia, obejmującego: uznanie godności osobistej i seksualności; edukację dostosowaną do możliwości rozwojowych i komunikacyjnych danej osoby; poszanowanie jej autonomii oraz udziału w podejmowaniu decyzji; wspieranie w budowaniu dojrzałych relacji; a także ochronę przed przymusem, wyzyskiem i przemocą seksualną. Perspektywa personalistyczna pozwala połączyć dwa wymogi, których nie należy rozdzielać: szacunek dla podmiotowości osoby oraz obowiązek zapewnienia jej ochrony w sytuacjach, w których jest ona narażona na krzywdę. Artykuł kończy się przedstawieniem implikacji pedagogicznych dla rodziców, nauczycieli, wychowawców, pedagogów i terapeutów.

Słowa kluczowe:

osoby z niepełnosprawnościami, seksualność, personalizm, odpowiedzialne wsparcie, edukacja seksualna, autonomia, zgoda, wspierane podejmowanie decyzji, niepełnosprawności intelektualne

Pobierz pliki

PDF (English)

Zasady cytowania

Adamczyk, D. (2026). Seksualność osób z niepełnosprawnościami: personalistyczny model odpowiedzialnego wsparcia. Seminare. Poszukiwania Naukowe. https://doi.org/10.21852/sem.1907

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamski, Franciszek. 1984. “Znaczenie wychowania w rodzinie dla rozwoju osobowego dziecka” [The Importance of Family Upbringing for the Child’s Personal Development]. In Miłość, małżeństwo, rodzina [Love, Marriage, Family], edited by Franciszek Adamski, 365–373. Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy.
Google Scholar

Bartoszek, Antoni. 2003. “Niepełnosprawność osób jako wyzwanie moralne” [Disability as a Moral Challenge]. In Osoby niepełnosprawne w życiu społeczeństwa i Kościoła [Persons with Disabilities in the Life of Society and the Church], edited by Antoni Bartoszek and Dariusz Sitko, 63–90. Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos.
Google Scholar

Bartoszek, Antoni. 2007. “Towarzyszenie osobom niepełnosprawnym w odpowiedzialnym przeżywaniu seksualności” [Accompanying Persons with Disabilities in the Responsible Experience of Sexuality]. In Miłość – Płciowość – Płodność: Aktualne problemy etyki seksualnej [Love – Sexuality – Fertility: Current Issues in Sexual Ethics], edited by Piotr Morciniec, 93–111. Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego.
Google Scholar

Bartoszek, Antoni. 2009. Seksualność osób niepełnosprawnych: Studium teologicznomoralne [Sexuality of Persons with Disabilities: A Theological-Moral Study]. Księgarnia św. Jacka.
Google Scholar

Beltran-Arreche, Maialen, Judit Fullana Noell, and Maria Pallisera Díaz. 2024. “Perspectives of Women with Intellectual Disabilities Regarding Affective Sexual Relationships: A Systematic Literature Review.” Sexuality Research and Social Policy 21 (1): 263–278. https://doi.org/10.1007/s13178-023-00911-2.
Google Scholar

Bigby, Christine. 2024. “The Right to Participate in Decision Making: Supported Decision Making in Practice.” In Disability Practice, edited by Christine Bigby and Alan Hough, 201–223. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-981-99-6143-6_11.
Google Scholar

Brown, Michael, Edward McCann, Maria Truesdale, Mark Linden, and Lynne Marsh. 2020. “The Design, Content and Delivery of Relationship and Sexuality Education Programmes for People with Intellectual Disabilities: A Systematic Review of the International Evidence.” International Journal of Environmental Research and Public Health 17 (20): 7568. https://doi.org/10.3390/ijerph17207568.
Google Scholar

Catechism of the Catholic Church. 1993. Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar

Charitou, Maria, Ethel Quayle, and Alan Sutherland. 2021. “Supporting Adults with Intellectual Disabilities with Relationships and Sex: A Systematic Review and Thematic Synthesis of Qualitative Research with Staff.” Sexuality and Disability 39 (1): 113–146. https://doi.org/10.1007/s11195-020-09646-z.
Google Scholar

de Wit, Wouter, Wietske M. W. J. van Oorsouw, and Petri J. C. M. Embregts. 2022. “Attitudes towards Sexuality and Related Caregiver Support of People with Intellectual Disabilities: A Systematic Review on the Perspectives of People with Intellectual Disabilities.” Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities 35 (1): 75–87. https://doi.org/10.1111/jar.12928.
Google Scholar

Długołęcka, Alicja. 2007. “Seksualność osób niepełnosprawnych fizycznie – zarys problemów” [Sexuality of Persons with Physical Disabilities – An Outline of the Issues]. In O seksualności osób niepełnosprawnych [On the Sexuality of Persons with Disabilities], edited by Antonina Ostrowska, 97–105. Instytut Rozwoju Służb Społecznych.
Google Scholar

Esmail, Shaniff, and Brendan Concannon. 2022. “Approaches to Determine and Manage Sexual Consent Abilities for People with Cognitive Disabilities: Systematic Review.” Interactive Journal of Medical Research 11 (1): e28137. https://doi.org/10.2196/28137.
Google Scholar

Izdebski, Zbigniew. 2007. “Rodzice dziecka niepełnosprawnego wobec jego seksualności” [Parents of a Child with a Disability and the Child’s Sexuality]. In O seksualności osób niepełnosprawnych [On the Sexuality of Persons with Disabilities], edited by Antonina Ostrowska, 25–37. Instytut Rozwoju Służb Społecznych.
Google Scholar

John Paul II. 2004. “Człowiek chory zawsze zachowuje swą godność” [A Sick Person Always Retains His or Her Dignity]. Address to participants in the International Congress of Catholic Doctors, March 20, 2004. L’Osservatore Romano (Polish edition) 25 (5): 28–30.
Google Scholar

Mailhot Amborski, Amylee, Eve-Line Bussières, Marie-Pier Vaillancourt-Morel, and Christian C. Joyal. 2022. “Sexual Violence Against Persons with Disabilities: A Meta-Analysis.” Trauma, Violence, & Abuse 23 (4): 1330–1343. https://doi.org/10.1177/1524838021995975.
Google Scholar

Paulauskaite, Laura, Carol Rivas, Andreas Paris, and Vaso Totsika. 2022. “A Systematic Review of Relationships and Sex Education Outcomes for Students with Intellectual Disability Reported in the International Literature.” Journal of Intellectual Disability Research 66 (7): 577–616. https://doi.org/10.1111/jir.12952.
Google Scholar

Pérez-Curiel, Patricia, Eva Vicente, M. Lucía Morán, and Laura E. Gómez. 2023. “The Right to Sexuality, Reproductive Health, and Found a Family for People with Intellectual Disability: A Systematic Review.” International Journal of Environmental Research and Public Health 20 (2): 1587. https://doi.org/10.3390/ijerph20021587.
Google Scholar

Pérez-Curiel, Patricia, Eva Vicente, M. Lucía Morán, and Laura E. Gómez. 2024. “What Do We Know about Sex Education of People with Intellectual Disabilities? An Umbrella Review.” British Journal of Learning Disabilities 52 (2): 272–290. https://doi.org/10.1111/bld.12577.
Google Scholar

Shakespeare, Tom. 2000. “Disabled Sexuality: Toward Rights and Recognition.” Sexuality and Disability 18 (3): 159–166. https://doi.org/10.1023/A:1026409613684.
Google Scholar

SMARTS – E+ KA2 SP Consortium. 2023. Guidelines on Supported Decision Making in the Field of Sexuality. European Association of Service Providers for Persons with Disabilities.
Google Scholar

United Nations. 2006. Convention on the Rights of Persons with Disabilities.
Google Scholar

Wojtyla, Karol. 1979. The Acting Person. D. Reidel Publishing Company.
Google Scholar

Wojtyla, Karol. 1981. Love and Responsibility. Ignatius Pess.
Google Scholar