Patience with the Erring: “Tolerance” as a Strategy of Conversion in Late Antique Christianity

Studia Gdańskie

doi:10.26142/stgd-2026-001

Opublikowane: 18-07-2026

Tom 58 (2026)

Cierpliwość wobec błądzących: „tolerancja" jako strategia nawracania w chrześcijaństwie późnoantycznym

Studia Gdańskie

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.26142/stgd-2026-001

Abstrakt

Artykuł analizuje patientia wobec heretyków jako strategię duszpasterską w chrześcijaństwie późnoantycznym na dwóch studiach przypadku: Ireneusza z Lyonu i Augustyna z Hippony. Punkt wyjścia stanowi rozróżnienie między nowożytnym pojęciem tolerancji a antycznym słownictwem cierpliwego znoszenia (makrothymia, anoche, patientia). Ireneusz prezentuje cierpliwość wobec błądzących jako metodę pastoralną zorientowaną na nawrócenie: jej paradygmatem jest praktyka Polikarpa ze Smyrny. Augustyn, były słuchacz manichejski, w pierwszej fazie ujmuje patientia jako moralne zobowiązanie wynikające z pamięci własnego nawrócenia; w późniejszych pismach dotyczących kontrowersji donatystycznej ewoluuje ku koncepcji moderata coercitio, uzasadnionej teologią łaski. Zestawienie obu modeli ujawnia wspólny cel nawrócenia przy zasadniczo odmiennym rozumieniu dopuszczalnych środków oraz ryzyko instrumentalizacji argumentu pastoralnego w późniejszej recepcji.

Słowa kluczowe:

patientia, herezja, Ireneusz z Lyonu, Augustyn z Hippony, nawrócenie

Podobne artykuły

Włodzimierz Gałązka, Człowiek duchowy w publikacjach ks. prof. dr hab. Ireneusza Werbińskiego , Studia Gdańskie: Tom 46 (2020)
Łukasz Koszałka, Oskarżenie o herezję w polemikach żydowsko-chrześcijańsko-gnostyckich , Studia Gdańskie: Tom 54 (2024)
Ireneusz Milewski , Wczesnobizantyński system podatkowy w świetle wybranych relacji hagiograficznych , Studia Gdańskie: Tom 43 (2018)
Ireneusz Milewski, Winnica eremity Saby. Uwagi na temat Vita Hilarionis (17, 26-27) autorstwa Hieronima ze Strydonu , Studia Gdańskie: Tom 42 (2018)
Ireneusz Werbiński, Przesłanie świętości kapłańskiej Sługi Bożego Kardynała Stefana Wyszyńskiego , Studia Gdańskie: Tom 46 (2020)

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF (English)

Zasady cytowania

Gdańskie, S. (2026). Cierpliwość wobec błądzących: „tolerancja" jako strategia nawracania w chrześcijaństwie późnoantycznym. Studia Gdańskie, 58, 6–18. https://doi.org/10.26142/stgd-2026-001

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Augustine. Confessiones. CCSL 27. Ed. L. Verheijen. Turnhout: Brepols, 1981.
Google Scholar

Augustine. Confessions. Trans. F.J. Sheed. Indianapolis: Hackett, 2006.
Google Scholar

Augustine. Contra epistolam Manichaei quam vocant fundamenti. CSEL 25/1. Ed. J. Zycha. Vienna: Tempsky, 1891.
Google Scholar

Augustine. Contra epistulam Parmeniani. CSEL 51. Ed. M. Petschenig. Vienna: Tempsky, 1908.
Google Scholar

Augustine. Epistulae 93, 185. CSEL 34/2; 57. Ed. A. Goldbacher. Vienna: Tempsky, 1898; 1911.
Google Scholar

Irenaeus of Lyons. Adversus haereses. In Contre les hérésies. Sources Chrétiennes 100, 152-153, 210-211, 263-264, 293-294. Eds. A. Rousseau and L. Doutreleau. Paris: Cerf, 1965-1982.
Google Scholar

Tertullian. De patientia. CCSL 1. Ed. E. Dekkers. Turnhout: Brepols, 1954.
Google Scholar

BeDuhn, J.D. 2010. Augustine’s Manichaean Dilemma: Conversion and Apostasy, 373-388 C.E. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Google Scholar

Behr, J. 2013. Irenaeus of Lyons: Identifying Christianity (Christian Theology in Context). Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar

Brown, P. 2000. Augustine of Hippo: A Biography. Berkeley: University of California Press.
Google Scholar

Catapano, G. 2014. “La Giustificazione Dei Provvedimenti Antidonatisti Di Costantino Nel Primo Libro Del Contra Epistulam Parmeniani Di Agostino.” Etica & Politica XVI (1): 472-486.
Google Scholar

Danker, F.W., and W. Bauer, eds. 2000. A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. Chicago: University of Chicago Press.
Google Scholar

Debusschere, A.P. 2024. “Freedom by Coercion: Augustine’s Limitation of Coercion by the State.” Religions 15 (9): 1049.
Google Scholar

Dodaro, R. 2004. Christ and the Just Society in the Thought of Augustine. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

Dunderberg, I. 2008. Beyond Gnosticism: Myth, Lifestyle, and Society in the School of Valentinus. New York: Columbia University Press.
Google Scholar

Garnsey, P. 1984. “Religious Toleration in Classical Antiquity.” Studies in Church History 21: 1-27.
Google Scholar

Garnsey, P., and C. Humfress. 2001. The Evolution of the Late Antique World. Cambridge: Orchard Academic.
Google Scholar

Kaster, R.A. 2002. “The Taxonomy of Patience, or When Is ‘Patientia’ Not a Virtue?” Classical Philology 97 (2): 133-44.
Google Scholar

Le Boulluec, A. 1985. La notion d’hérésie dans la littérature grecque, IIe-IIIe siècles. De Justin à Irénée. Paris: Etudes augustiniennes.
Google Scholar

Lieu, J. 2004. Christian Identity in the Jewish and Graeco-Roman World. Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar

Markschies, Ch. 1997. “Valentinian Gnosticism: Toward the Anatomy of a School.” In: The Nag Hammadi Library after Fifty Years: Proceedings of the 1995 Society of Biblical Literature Commemoration, ed. by J.D. Turner and Ch. Markschies. Leiden-New York-Cologne: Brill, 401-438.
Google Scholar

Markus, R.A. 1988. Saeculum: History and Society in the Theology of St Augustine. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

McLynn, N.B. 2014. Ambrose of Milan: Church and Court in a Christian Capital (The Transformation of the Classical Heritage, 22). Berkeley: University of California Press.
Google Scholar

Osborn, E. 2001. Irenaeus of Lyons. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

Ployd, A. 2023. “Scripture in Augustine’s Polemics against the Donatists.” In: The Bible in Christian North Africa: Part II: Consolidation of the Canon to the Arab Conquest (Ca. 393 to 650 CE), ed. by J.P. Yates and A. Dupont. Berlin-Boston: De Gruyter, 193-218.
Google Scholar

Russell, F.H. 1999. “Persuading the Donatists: Augustine’s Coercion by Words.” In: The Limits of Ancient Christianity: Essays on Late Antique Thought and Culture in Honor of R. A. Markus, ed. by W. Klingshirn and M. Vessey. Ann Arbor: University of Michigan Press, 115-130.
Google Scholar

Thomassen, E. 2006. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” (Nag Hammadi and Manichaean Studies, 60). Leiden-Boston: Brill.
Google Scholar

Tilley, M.A. 1997. The Bible in Christian North Africa: The Donatist World. Minneapolis: Fortress Press.
Google Scholar

Trench, R.Ch. 1976. Synonyms of the New Testament. Grand Rapids: Eerdmans.
Google Scholar

Wetzel, J. 1992. Augustine and the Limits of Virtue. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar