Problemy organizacyjne wyprawy dymowej w 1676 r. na przykładzie województw małopolskich

Dariusz Kupisz

doi:10.21697/sc.2025.32.1.10

Published: 2025-10-05

Vol. 32 No. 1 (2025)

Organisational Issues of the 1676 Hearth-Based Levy: A Case Study of the Lesser Poland Volvodeships

Dariusz Kupisz

Saeculum Christianum. Historical Writings

Section: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2025.32.1.10

Abstract

The author examines the challenges faced by the sejmiks of the Lesser Poland Province with the organisation of a new type of military unit made up of recruits from a proportionate number of hearths (Polish pl.: dymy) in response to another Turkish offensive against the Commonwealth in 1676. On the basis of King Jan III Sobieski’s memorandum, the Coronation Sejm convened that same year passed a constitution aimed at improving the military recruitment process conducted by the sejmiki, addressing the shortcomings of previous recruitments of łan troops, i.e., soldiers drafted per the income or land area (the number of lans, in Polish łan, in Latin laneus) and hearth soldiers.

The article argues that, despite these efforts, the nobility gathered at the sejmiks either failed or, in many cases, deliberately refused to strictly follow the parliamentary directives. The organisation of the hearth infantry in 1676 suffered from the same issues that plagued previous similar undertakings, leading to results that fell far short of expectations. The example of the activities of Lesser Poland’s noble self-government presented here may serve as a useful reference for further research on the attitudes of the nobility in other provinces of the Polish-Lithuanian Commonwealth.

Keywords:

Polish army in the 17th century, Polish-Turkish wars, dym soldier, sejmiks, Jan III Sobieski

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Kupisz, D. (2025). Organisational Issues of the 1676 Hearth-Based Levy: A Case Study of the Lesser Poland Volvodeships. Saeculum Christianum. Historical Writings, 32(1), 136–148. https://doi.org/10.21697/sc.2025.32.1.10

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, sygn. 3083.
Google Scholar

Archiwum Narodowe w Krakowie, Księgi Grodzkie Krakowskie Relacje, sygn. 102.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Lublinie: Księgi Grodzkie Chełmskie, Relacje, sygn. 95; Księgi Grodzkie Krasnostawskie, Relacje, sygn. 8; Grodzkie Lubelskie, Relacje, sygn. 99; 100; 101.
Google Scholar

Biblioteka Narodowa, Biblioteka Ordynacji Zamoyskiej, rkps 1809.
Google Scholar

Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności – Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, rkps 8338 (Teki Pawińskiego); 8595 (Teki Ulanowskiego).
Google Scholar

Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 217/II.
Google Scholar

Centralnij Deržavnij Ìstoričnij Archiv Ukraïni, m. Kiïv: Fond 25, opys 1, nr 349; Fond 28, opys 1, nr 118.
Google Scholar

Centralnij Deržavnij Ìstoričnij Archiv Ukraïni, m. Lviv: Fond 1, opys 1, nr 267; Fond 5, opys 1, nr 177; Fond 9, opys 1, nr 432; Fond 13, opys 1, nr 421; Fond 15, opys 1, nr 188.
Google Scholar

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 22: Lauda wiszeńskie 1673-1732, wyd. A. Prochaska, Lwów 1914.
Google Scholar

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 25: Lauda sejmikowe halickie 1575-1695, wyd. A. Prochaska, Lwów 1931.
Google Scholar

Akta sejmikowe województwa bełskiego. Lata 1656-1695, wyd. M. Zwierzykowski, R. Kołodziej, A. Kamieński, Poznań 2023.
Google Scholar

Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 4, wyd. A. Przyboś, Wrocław 1964.
Google Scholar

Materiały do wojny polsko-tureckiej 1672-1676, oprac. J. Woliński, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 16/1970, cz. 2, s. 232-268.
Google Scholar

Podział i przyłączenie wypraw dymowych z województw i ziem in anno 1676 vigore sejmu coronationis do regimentów w służbie kwarcianej zostających pieszych postanowiony, wyd. J. Woliński, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, 2/1930, nr 1, s. 150-152.
Google Scholar

Przyczynki do wojny 1676 r., oprac. J. Woliński, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, 2/1930, nr 1, s. 143-156.
Google Scholar

Relacja Dymitra Wiśniowieckiego z kampanii 1676 r., oprac. J. Woliński, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 20/1930, s. 293-303.
Google Scholar

Volumina Constitutionum, t. 5, vol. 1, oprac. S. Grodziski, M. Kwiecień, K. Fokt, Warszawa 2022.
Google Scholar

Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, z. 6, oprac. B. Baranowski, K. Piwarski, Warszawa 1954.
Google Scholar

Ciesielski T., Wyprawa łanowa 1653 r., „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu”, Historia, 30/1994, s. 47-80.
Google Scholar

Hundert Z., Powiatowe chorągwie kozackie (pancerne) województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1671-1673, w: Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, red. A. Smoliński, t. 6, Toruń 2015, s. 63-106.
Google Scholar

Hundert Z., Sejmiki województwa mazowieckiego wobec wojny z Imperium Osmańskim w 1676 r., „Kronika Zamkowa. Roczniki”, 5/2018, s. 123-140.
Google Scholar

Hundert Z., Wojskowe zaciągi sejmików ziemskich województwa mazowieckiego w latach 1671-1673, „Res Historica”, 46/2018, s. 141-180.
Google Scholar

Hundert Z., Zaciężne wojsko powiatowe sejmiku wiszeńskiego województwa ruskiego w latach 1671-1673 oraz jego rola w działaniach wojskowych i politycznych Jana Sobieskiego, „Przegląd Historyczny”, 108/2017, z. 4, s. 641-671.
Google Scholar

Hundert Z., Zaangażowanie przedstawicieli episkopatu Rzeczypospolitej w sprawy obronne państwa w dobie wojen z imperium osmańskim w drugiej połowie XVII wieku, w: Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 138-160.
Google Scholar

Kupisz D., Wyprawy żołnierza łanowego w Koronie w czasach Jana Kazimierza, Warszawa 2018.
Google Scholar

Matwijowski K., Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wrocław 1976.
Google Scholar

Sadowski W., Państwo i władza w oczach szlachty. Postawy polityczne obywateli województwa lubelskiego za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, Lublin–Radzyń Podlaski 2008.
Google Scholar

Wagner M., Wojna polsko-turecka w latach 1672-1676, Zabrze 2009
Google Scholar

Wimmer J., Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978.
Google Scholar

Wimmer J., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Oświęcim 2013.
Google Scholar

Woliński J., Żórawno, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, 2/1930, nr 1, s. 46-61.
Google Scholar

Dariusz Kupisz

dariusz.kupisz@mail.umcs.pl

Affiliation:

Instytut Historii UMCS Poland

Bio Statement (e.g., department and rank)

Prof. dr hab. Dariusz Kupisz, pracownik Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, jego zainteresowania koncentrują się wokół historii staropolskiej wojskowości, a w szczególności relacji wojsko – samorząd szlachecki i wojen polsko-moskiewskich.