PRZESTRZENNE ASPEKTY NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNYCH: SPRAWIEDLIWOŚĆ PRZESTRZENNA A ZRÓŻNICOWANIE DOBROSTANU LOKALNEGO – EWALUACJA WPŁYWU ŚRODKÓW ROZWOJOWYCH*

Włodzimierz Okrasa

Abstrakt


Sformułowany skrótowo w tytule problem odzwierciedla ważność łącznego ujmowania dwóch wymiarów, nierówności i przestrzeni – tradycyjnie dyskutowanych w literaturze socjologicznej w sposób od siebie niezależny – w analizie zróżnicowań stopnia rozwoju jednostek terytorialnych na najniższym poziomie ich administracyjno-statystycznej granulacji, tzn. gmin (stanowiących tutaj operacyjną aproksymację społeczności lokalnej). Nierówności przestrzenne, ich opis i badanie wpływu miejsca oraz geograficznych relacji bliskości/dystansu stały się przedmiotem rosnącego zainteresowania badawczego z powodów merytorycznych i metodologicznych, szczególnie wyraźnie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Przegląd analiz wyjaśniających nierówności przestrzenne w różnych krajach prowadzi do jednoznacznych wskazań na jakość otoczenia miejsca zamieszkania, infrastrukturę i położenie geograficzne (w tym odległość od centrów metropolitalnych i transportowych) jako na główny czynnik zróżnicowania między nimi, co niektórzy autorzy, nazywają też „drugą naturą geografii”. Dlatego programy polityki spójności terytorialno-społecznej Unii Europejskiej (UE) – z jej naczelnym postulatem konwergencji – mającym na celu podnoszenie poziomu słabiej rozwiniętych jednostek terytorialnych, tzw. β-konwergencja, oraz wyrównywanie poziomów, czyli zmniejszanie nierówności pomiędzy jednostkami terytorialnymi, tzw. σ-konwergencja – stały się też szczególnie istotnym obiektem ewaluacyjnie zorientowanych analiz. Pytanie o to, czy określona (choćby implicite) strategia leżała u podstaw geograficznej alokacji środków rozwojowych składających się na łączne subwencje otrzymywane przez gminy (w tym środki z funduszy strukturalnych i społecznych UE), stanowiło punkt wyjścia dla prezentowanych w niniejszym opracowaniu analiz nierówności przestrzennej. Przyjmuje się w nim zarazem określoną wizję relacji pomiędzy wzrostem/rozwojem a nierównościami jako – po pierwsze, zgodną z normatywnym wzorem alokacji według zasad sprawiedliwości przestrzennej (alokacja proporcjonalna do zapotrzebowania na rozwój wyrażonego poziomem wielowymiarowej deprywacji lokalnej gminy); po drugie, generalnie zgodną z oczekiwaniami sugerowanymi przez dyskutowaną w literaturze hipotezę Williamsona – głoszącą podobny do określonej dla całej gospodarki wzór zmiany nierówności wraz z rosnącym poziomem rozwoju (według odwróconego U), pod nazwą krzywej Kuznetsa – na poziomie lokalnym/gmin. Empiryczna weryfikacja implikacji tej hipotezy w lokalnym kontekście dla postulatu konwergencji prowadzi w konkluzji prezentowanych w opracowaniu analiz (z wykorzystaniem metod ekonometrycznych) do sformułowania paradoksu konwergencji regresywnej: osiąganie σ-konwergencji, czyli redukcja nierówności wśród jednostek/ gmin znajdujących się na niższych poziomach rozwoju lokalnego zachodzi wprawdzie w sposób wyraźny, ale dokonuje się to na drodze „równania w dół”. Czyli kosztem niepowodzenia z punktu widzenia β-konwergencji, postulującej dorównywanie do jednostek/gmin sytuowanych lepiej. Identyfikacja tego paradoksu była możliwa tylko dzięki kontekstualizacji problemu poprzez prowadzenie analiz na poziomie gmin (najniższym poziomie administracyjnego podziału kraju). Mimo to współbrzmi on dla przypadku Polski m.in. z wnioskami opracowań Banku Światowego (2009) wskazującymi, że – szczególnie w toku pierwszej fazy dystrybucji środków rozwojowych z UE – przeciętnie większe środki trafiały do subregionów (grup powiatów) bardziej rozwiniętych (które też były lepiej przygotowane do ich absorpcji).

Słowa kluczowe


nierówności przestrzenne, hipoteza Williamsona, sprawiedliwość przestrzenna, dekompozycja nierówności, paradoks konwergencji

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Aaberge R., Brandolini A. (2015), Multidimensional Poverty and Inequality. [w:] A.B. Atkinson, Inequality. What can be done? Cambridge, MA: Harvard University Press.

Alasia A. (2002), Alternative Measures of Territorial Disparity: An Application to Canada. Paper presented at the meeting of the Working Party on Territorial Indicators Territorial Development Services – OECD. Paris: January 24/25.

Aldstadt J. (2010), Spatial Clustering. [w:] M.M. Fischer, A. Getis (eds.), Handbook of Applied Spatial Analysis. Software, Tools, Methods and Applications. Berlin-Heidelberg Springer-Verlag, s. 279-300.

Allison R.A., Foster J. (2004), Measuring Health Inequality Using Qualitative Data. „Journal of Health Economics” 23: 505-524.

Atkinson A.B. (1970), On the measurement of inequality. „Journal of Economic Theory” 2: 244-263.

Atkinson A.B., Bourguignon F. (eds.) (2015), Handbook of Income Distribution. Vol. 2A. Amsterdam: Elsevier.

Barro R.J., Sala-i-Martin X. (1995), Economic Growth. New York: McGraw Hill.

Berube A. (2014), Does Inequality Matter for Mobility? A Metro View. Brookings Institutions. Washington D.C, https://www.brookings.edu/blog/social-mobility-memos/2014/08/07/does-inequality-matter-for-mobility-a-metro-view/ [dostęp: 10.11.2016].

Capello R., Nijkamp P. (eds.) (2009), Handbook of Regional Growth and Development Theories. Cheltenham: Edward Elgar.

Chakravorty S. (2006), Fragments of Inequality. Social, Spatial, and Evolutionary Analyses of Income Distribution. New York – London: Routledge, Taylor & Francis Gr.

Chetty R., Hendren N., Kline P., Saez E. (2014), Where is the Land of Opportunity? The Geography of Intergenerational Mobility in the US. NBER Working Paper 19843.

Cnaan R.A., Milofsky C., Hunter A. (2008), Creating a Frame for Understanding Local Organizations. [w:] R.A. Cnaan, C. Milofsky (eds.), Handbook of Community Movements and Local Organizations. New York, NY: Springer, s. 1-19.

Deaton A. (2013), The Great Escape. Health, Wealth, and the Origins of Inequality. Princeton: Princeton University Press.

Elbers C., Lanjouw P., Mistiaen J., Ozler B., Simer K.L. (2005), Are Neighbours Equal? Estmating Local Inequality in Three Developing Countries. [w:] R. Kanbur, A.J. Venables (eds.), Spatial Inequality and Development. New York: Oxford University Press Inc., s. 37-60.

Fattore M., Maggino F., Arcagni A. (2015), Exploiting Ordinal Data for Subjective Well-Being Evaluation. „Statistics in Transition. New series” 16 (3): 409-428.

Forster M., Jesuit D., Smeeding T. (2005), Regional Poverty and Income Inequality in Central and Eastern Europe: Evidence from the Luxembourg Income Study. [w:] R. Kanbur, A.J. Venables (eds.), Spatial Inequality and Development. New York: Oxford University Press Inc., s. 311-347.

Graham C. (2014), Happy Neighbors are Good for You, Wealthy Ones are Not: Some Lessons from a Far-Away Country. Brookings Institution, http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2014/09/15-happy-wealthy-neighbors [dostęp: 10.11.2016].

Gorzelak G. (2009), Cohesion and Convergence. Synonyms or two different notions? [w:] S. KohendorferLucius, B. Pleskovic (eds.), Spatial Disparities and Development Policy. Washington DC: The World Bank, s. 259-264.

Hoffmeister O. (2009), The Spatial Structure of Income Inequality in the Enlarged EU. „Review of Income and Wealth” 55: 101-127.

Immerwoll H., Levy H., Lietz C., Mantovani D., O’Donoghue C., Sutherland H., Gerlinde V. (2005), Household Incomes and Redistribution in the European Union: Quantifying the Equalising Properties of Taxes and Benefits. IZA Discussion Papers DP/05/1824. Bonn: The Institute for the Study of Labor.

Kanbur R., Venables A.J. (eds.) (2005), Spatial Inequality and Development. New York: Oxford University Press Inc.

Kanbur R. (2015), Globalization and Inequality. Rozdział 20. [w:] A.B. Atkinson, F. Bourguignon, Handbook of Income Distribution. Vol. 2A. Amsterdam: Elsevier, s. 1845-1881.

Kim S. (2008), Spatial Inequality and Economic Development: Theories, Facts, and Policies. Commission on Growth and Development, Working Paper No. 16. Washington DC: The World Bank.

Kohendorfer-Lucius S., Pleskovic B. (eds.) (2009), Spatial Disparities and Development Policy. Washington DC: The World Bank.

Kornai J. (2006), The Great Transformation of Central Eastern Europe Success and disappointment. „Economics of Transition” 14 (2): 207-244.

Krueger A.B. (2012), The Rise and Consequences of Inequality in the United States. Council of Economic Advisers.

Lambert P.J. (1993), The Distribution and Redistribution of Income. A Mathematical Analysis. 2nd ed. Manchester: Manchester University Press.

Lefebvre H. (1991), The production of space. Oxford: Blackwell.

Lenski G. (1966), Power and privilege. A theory of social stratification. New York: McGraw-Hill.

Lobao L., Hooks G., Tickmayer A.R. (2007), Advancing the Sociology of Spatial Inequality. Spaces, Places, and Subnational Scale. [w:] L.M. Lobao, G. Hooks, A.R. Tickmayer (eds.), The Sociology of Spatial Inequality. Albany: State University of New York Press, s. 1-28.

Ludwig J., Duncan G.J., Gennetian L.A., Katz L.F., Kessler R.C., Kling J.R., Sanbonmatsu L. (2013), LongTerm Neighborhood Effects on Low-Income Families: Evidence from Moving to Opportunity. „American Economic Review Papers and Proceedings”, 103 (3), http://www.nber.org/mtopublic/final/MTO_ AERPP_2013.pdf [dostęp: 10.11.2016].

Luttmer E.F.P. (2005), Neighbors as negatives: relative earnings and well-being. „The Quarterly Journal of Economics” August: 963-1002.

Mackie C., Smith C. (2015), Conceptualizing Subjective Well-Being and its Many Dimensions–Implications for Data Collection in Official Statistics and for Policy Relevance. „Statistics in Transition. New series” 16 (3): 335-372.

Mitnik P.A., Cumberworth E., Grusky D.B. (2013), Social Mobility in a High Inequality Regime. Stanford: Stanford Center on Poverty and Inequality.

Nolan B., Kenworthy L., Smeeding T., Thewissen S., Roser S.M. (2015), Rising Inequality in OECD Countries: How Does the Middle Class Fare? Referat na Światowym Kongresie Statystyki, 26-31.07.2015, Rio de Janeiro, Brazylia.

OECD (2009), https://data.oecd.org/.

OECD (2015), In It Together. Why Less Inequality Benefits All. Paris: OECD Publishing.

Okrasa W. (1988), Redistribution and the Two Dimensions of Inequality: An East-West Comparison. „European Economic Review” 32: 633-643.

Okrasa W. (1992), The Inequality-Redistribution Interaction: „Who Gains, Who Loses?” in the East and West? [w:] D. Slottje, T. Smeeding (eds.), Research on Economic Inequality, vol. 3: International Comparisons of Economic Inequality. Greenwich, CT: JAI Press Inc., s. 203-257.

Okrasa W. (2013a), Spatial Aspects of Community Wellbeing. Analyzing Contextual and Individual Sources of Variation using Multilevel Modeling. Prezentacja na 59. Światowym Kongresie Statystyki, Hongkong, 25-30.08.2013.

Okrasa W. (2013b), Spatially Integrated Social Research and Official Statistics: Methodological remarks and empirical results on local development. „Comparative Economic Research. Central and Eastern Europe” 4/2012 (15): 191-206.

Okrasa W. (2014), Statystyczne aspekty spójności: ku przestrzennej integracji wskaźników rozwoju lokalnego. Referat na konferencji „Polityka spójności a rozwój obszarów transgranicznych na zewnętrznych granicach Unii Europejskiej”. Krasiczyn 27-28.06.2014.

Okrasa W., Cierpiał-Wolan M. (2014), Nierówności przestrzenne rozwoju lokalnego: Wzory zróżnicowań dobrostanu na przykładzie województwa podkarpackiego i mazowieckiego. „Optimum. Studia Ekonomiczne” 3: 3-24.

Okrasa W., Gudaszewski G. (2013), Metropolizacja i kształcenie wyższe jako czynniki zróżnicowania dobrostanu społeczności lokalnej: wstępna dekompozycja nierówności. „Acta Universitatis Nicolai Copernici, Ekonomia” 2: 159-231.

Okrasa W., Witek B. (2011), The Intersectoral Relationships and the Distribution of Public Support: How the local deprivation affects resource allocation at the community level? International and Domestic Legal Politics in Conditions of Globalisation: Theoretical and Practical Problems. Tambow: Tambowski Uniwersytet Państwowy im. G. Dzierżawina, s. 288-300.

Okrasa W., Zagórski K. (2014), Przestrzenna alokacja nierówności a ruchliwość społeczna i ekonomiczna. Handbook on Non-Profit Institutions in the System of National Accounts. Warszawa: Instytut Socjologii, UKSW, Zakład Metod Badawczych i Ewaluacji.

Okrasa W., Lapins J., Vremis M. (2006), Measuring Community Deprivation for Geographic Targeting of Public Resources – case of Moldova. „Statistics in Transition. Journal of Polish Statistical Association” 7 (5): 1045-1065.

Piketty T. (2014), Capital in the Twenty-First Century, Belnap: Harvard University Press.

Porter J.R., Howell F.M. (2012), Geographical Sociology. Theoretical Foundations and Methodological Applications in the Sociology of Location. New York: Springer.

Raj C., Hendren N., Kline P., Saez E. (2014), Where is the Land of Opportunity? The Geography of Intergenerational Mobility in the US. „NBER Working Paper” 19843.

Ratcliffe A. (2015), Wealth Effects, Local Area Attributes, and Economic Prospects: On the Relationship Between House Prices and Mental Wellbeing. „Review of Income and Wealth” 61: 75-92.

Reeves R.V. (2015), America’s zip code inequality. Washington DC: Brookings Institutions.

Rey S.J. (2004), Spatial Analysis of Regional Income Inequality. [w:] M.F. Goodchild, D.G. Janelle (eds.), Spatially Integrated Social Science. Oxford: Oxford University Press, s. 280-299.

Sampson R.J., Morenoff J. D. (2006), Durable Inequality: Spatial Dynamics, Social Processes, and the Persistence of Poverty in Chicago Neighborhoods. [w:] S. Bowles, S. Durlauf, K. Hoff (eds.), Poverty Traps. Princeton: Princeton University Press, s. 176-203.

Soja E.W. (2010), Seeking spatial justice. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Stiglitz J. (2015), Responds to Thomas Piketty. Columbia Business School, http://www8.gsb.columbia.edu/ chazen/globalinsights/node/257 [dostęp: 16.10.2016].

Tanczos T., Egri Z. (2010), The Testing of Williamson’s Hypothesis in View of the Social and Economic Development of Microregions in Hungary. „Periodica Oeconomia” October: 48-66; http://gti.ektf.hu/anyagok/po/2010/1/ PO2010Issue1_TanczosT-EgriZ.pdf; [dostęp: 16.10.2016].

Theil H. (1979), Zasady ekonometrii. Warszawa: PWN.

Urry J. (2004), The Sociology of space and place. [w:] P. Blau, R. Judith, The Blackwell Companion to Sociology. Blackwell Publishing, Blackwell Reference Online [dostęp: 10.11.2016].

Voss P.R. (2007), Demography and spatial social sciences. „Population Research and Policy Review” 26(4): 457-476.

Williamson J.G. (1965), Regional inequality and the process of national development: a description of the patterns. „Economic Development and Cultural Change” 4: 3-84.

Zewnętrzne odnośniki

  • Obecnie brak jakichkolwiek odnośników.