Chronostruktury sensu i rytmy podmiotowości w perspektywie realizmu krytycznego

Marek Woś

doi:10.21852/sem.1891

Opublikowane: 30.06.2026

Tom 47 Nr 1 (2026)

Chronostruktury sensu i rytmy podmiotowości w perspektywie realizmu krytycznego

Marek Woś

Seminare. Poszukiwania naukowe

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.21852/sem.1891

Abstrakt

Artykuł rozwija opartą na realizmie krytycznym ramę analizy podmiotowości kształtowanej w strukturach czasu społecznego. Rytm jest ujmowany jako emergentna, temporalna struktura sensotwórcza, która warunkuje relację między strukturą społeczną a sprawstwem jednostki. Proponowana rama obejmuje cztery kategorie analityczne: chronostrukturę rytmiczną, rytmy podmiotowości, sprawczość rytmiczną oraz refleksyjność temporalną. W celu zilustrowania ich znaczenia empirycznego wykorzystano wybrane dane CAWI z pierwszej fali projektu Młodzież 4.0 (N = 24 483), obejmujące młodzież w wieku 13–14 lat, młodych ludzi w wieku 15–25 lat oraz rodziców lub opiekunów, uzupełnione kontekstowo o materiał z wywiadów fokusowych. Dane są interpretowane heurystycznie jako symptomy rytmizacji, a nie jako bezpośrednie dowody działania mechanizmów przyczynowych leżących u ich podstawy. Analiza koncentruje się na tożsamości narodowej, zaufaniu instytucjonalnym, rytuałach wspólnotowych i sprawstwie ukierunkowanym na przyszłość, uwzględniając synchronizację i desynchronizację rytmów instytucjonalnych oraz biograficznych. Wyniki sugerują, że zakłócenia związane z pandemią COVID-19 i transformacją technologiczną wiążą się z fragmentaryzacją sensu i obniżeniem dobrostanu, natomiast progresywna synchronizacja wspiera rozwój refleksyjnej tożsamości i sprawstwa. Wkładem artykułu jest typologia chronostruktur progresywnych, stabilnych i regresywnych oraz ramowa koncepcja dalszych badań nad czasem społecznym, edukacją, podmiotowością młodzieży i dobrostanem.

Słowa kluczowe:

realizm krytyczny, morfodynamika rytmiczna, czas społeczny, podmiotowość młodzieży, sprawczość rytmiczna, refleksyjność temporalna, rytmoanaliza, chronostruktura rytmiczna

Pobierz pliki

PDF (English)

Zasady cytowania

Woś, M. (2026). Chronostruktury sensu i rytmy podmiotowości w perspektywie realizmu krytycznego. Seminare. Poszukiwania Naukowe, 47(1). https://doi.org/10.21852/sem.1891

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Abbott, Andrew. 2001. Time Matters: On Theory and Method. University of Chicago Press.
Google Scholar

Adam, Barbara. 1990. Time and Social Theory. Polity Press.
Google Scholar

Archer, Margaret S. 1988. Culture and Agency: The Place of Culture in Social Theory. Cambridge University Press.
Google Scholar

Archer, Margaret S. 1995. Realist Social Theory: The Morphogenetic Approach. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511557675.
Google Scholar

Archer, Margaret S. 2003. Structure, Agency and the Internal Conversation. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139087315.
Google Scholar

Baert, Patrick. 1992. Time, Self, and Social Being: Temporality within a Sociological Context. Avebury.
Google Scholar

Bergmann, Werner. 1992. “The Problem of Time in Sociology: An Overview of the Literature on the State of Theory and Research on the ‘Sociology of Time,’ 1900–82.” Time & Society 1 (1): 81–134. https://doi.org/10.1177/0961463X92001001007.
Google Scholar

Bhaskar, Roy. 1975. A Realist Theory of Science. Leeds Books.
Google Scholar

Blumer, Herbert. 1969. Symbolic Interactionism: Perspective and Method. University of California Press.
Google Scholar

Bourdieu, Pierre. 1990. The Logic of Practice. Translated by Richard Nice. Stanford University Press.
Google Scholar

Bukowski, Andrzej, and Ewa Kopczyńska. 2025. “Socjomaterialność technologii komunikacyjnych w codziennych praktykach społecznych [Sociomateriality of Communication Technologies in Everyday Social Practices].” Przegląd Socjologii Jakościowej 21 (1): 6–31. https://doi.org/10.18778/1733-8069.21.1.01.
Google Scholar

Elias, Norbert. 1992. Time: An Essay. Translated by Edmund Jephcott. Blackwell.
Google Scholar

Han, Byung-Chul. 2015. The Burnout Society. Translated by Erik Butler. Stanford University Press.
Google Scholar

Kurzępa, Jacek, and Paweł Kopeć. 2023a. “Wybrane wyniki badań 13–14-latków i 15–25-latków w projekcie Młodzież 4.0 (kwestie obywatelskie, postawy wobec Ojczyzny, problemy społeczne) [Selected Results of Research on 13–14-Year-Olds and 15–25-Year-Olds in the Youth 4.0 Project (Civic Issues, Attitudes toward the Homeland, and Social Problems)].” In Portret współczesnej polskiej młodzieży w świetle projektu Młodzież 4.0 [A Portrait of Contemporary Polish Youth in Light of the Youth 4.0 Project], vol. 2, edited by Waldemar Urbanik, 208–244. Pedagogium Wydawnictwo OR TWP.
Google Scholar

Kurzępa, Jacek, and Paweł Kopeć. 2023b. “Wyniki wybranych aspektów z badań w projekcie Młodzież 4.0 (postawy wobec: ekologii i środowiska naturalnego, czasu wolnego, rekreacji, seniorów, zachowań ryzykownych) [Selected Results from Research in the Youth 4.0 Project (Attitudes toward Ecology and the Natural Environment, Leisure, Recreation, Seniors, and Risk Behaviours)].” In Portret współczesnej polskiej młodzieży w świetle projektu Młodzież 4.0 [A Portrait of Contemporary Polish Youth in Light of the Youth 4.0 Project], vol. 2, edited by Waldemar Urbanik, 3–53. Pedagogium Wydawnictwo OR TWP.
Google Scholar

Lefebvre, Henri. 2004. Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life. Translated by Stuart Elden and Gerald Moore. Continuum.
Google Scholar

Mead, George H. 1934. Mind, Self, and Society: From the Standpoint of a Social Behaviorist. Edited by Charles W. Morris. University of Chicago Press.
Google Scholar

Rosa, Hartmut. 2013. Social Acceleration: A New Theory of Modernity. Translated by Jonathan Trejo-Mathys. Columbia University Press.
Google Scholar

Urbanik, Waldemar. 2022. Raport z badań pilotażowych projektu badawczo-rozwojowego. Młodzież 4.0, Akademia Nauk Stosowanych TWP w Szczecinie.
Google Scholar

Urbanik, Waldemar, ed. 2023. Portret współczesnej polskiej młodzieży w świetle projektu Młodzież 4.0 [A Portrait of Contemporary Polish Youth in Light of the Youth 4.0 Project]. Vol. 2. Pedagogium Wydawnictwo OR TWP. https://mlodziez4zero.pl/wp-content/uploads/2023/12/Portret_wspolczesnej_mlodziezy_tomII_.pdf.
Google Scholar

Woś, Marek. 2022. “Działalność wolontariacka młodzieży w perspektywie podmiotu refleksyjnego [Youth Volunteering from the Perspective of the Reflexive Subject].” In Młodzież 4.0 — konteksty rozwoju społecznego i ekologicznego [Youth 4.0: Contexts of Social and Ecological Development], edited by Jacek Kurzępa, 55–85. Pedagogium Wydawnictwo OR TWP.
Google Scholar

Woś, Marek. 2023a. Aksjonormatywne wymiary wychowania do podmiotowości społecznej: Perspektywa pedagogiczna [Axionormative Dimensions of Education for Social Subjectivity: A Pedagogical Perspective]. Akademia Nauk Stosowanych TWP.
Google Scholar

Woś, Marek. 2023b. “Młody człowiek jako podmiot realizujący w życiu określone wartości [The Young Person as a Subject Realising Specific Values in Life].” In Portret współczesnej polskiej młodzieży w świetle projektu Młodzież 4.0 [A Portrait of Contemporary Polish Youth in Light of the Youth 4.0 Project], vol. 2, edited by Waldemar Urbanik, 114–189. Pedagogium Wydawnictwo OR TWP.
Google Scholar

Woś, Marek. 2024a. “Poczucie sensu życia w postindustrialnym kryzysie cywilizacyjnym [The Sense of Meaning in Life in the Postindustrial Civilisational Crisis].” Polish Journal of Critical Realism 5 (2): 111–126.
Google Scholar

Woś, Marek. 2024b. “Refleksyjność ucznia w wychowaniu aksjonormatywnym i w budowaniu jego podmiotowości w celu zapewnienia mu dobrostanu [Student Reflexivity in Axionormative Education and in Building Subjectivity to Ensure Well-Being].” In Oblicza dobrobytu [Dimensions of Well-Being], vol. 6, edited by Katarzyna Strzała-Osuch, 187–202. Powiślańska Szkoła Wyższa.
Google Scholar

Woś, Marek. 2024c. “Struktura, sprawczość i zmiana społeczna: Znaczenie realizmu krytycznego [Structure, Agency, and Social Change: The Significance of Critical Realism].” Polish Journal of Critical Realism 6 (3): 113–138.
Google Scholar

Zajadacz, Alina, Przemysław Szmal, Nina Suszczańska, and Tomasz Grudziński. 2010. “Programy multimedialne SITex i SITur jako udogodnienia w przekazywaniu informacji niesłyszącym kulturowo turystom [The SITex and SITur Multimedia Programs as Tools for Providing Information to Culturally Deaf Tourists].” In Uwarunkowania i plany rozwoju turystyki, t. 7: Aspekty społeczne [Tourism Development: Determinants and Plans, Vol. 7: Social Aspects], edited by Zygmunt Młynarczyk and Alina Zajadacz, 107–123. Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Zerubavel, Eviatar. 1985. Hidden Rhythms: Schedules and Calendars in Social Life. University of Chicago Press.
Google Scholar