Świadomość siebie, „ja” literatury

Adam Matysiak

Opublikowane: 2026-08-26

Tom 38 Nr 1/2025 (2025)

Świadomość siebie, „ja” literatury

Adam Matysiak

Abstrakt

Artykuł stanowi wprowadzenie do mało znanego w Polsce stanowiska teoretycznego w interpretacji romantyzmu, rozwijanego w XX i XXI wieku przez filozofów Dietera Henricha i Manfreda Franka (określających się niekiedy mianem szkoły heidelberskiej). W centrum ich badań znajduje się filozofia podmiotowości, a w szczególności pojęcie „samoświadomości”. Henrich poświęca temu zagadnieniu istotną analizę w swoim eseju Oryginalny wgląd Fichtego (Fichtes ursprüngliche Einsicht). Artykuł prezentuje centralne pojęcie tego tekstu – samoświadomość – z perspektywy funkcji „Ja” w literaturze. W pierwszej części ukazano znaczenie samoświadomości i jej eksplikacji w teorii wiedzy Fichtego jako kluczowe dla wczesnego romantyzmu niemieckiego. Autor wskazuje, że trudność w jednoznacznym sformułowaniu tak pojętej świadomości była główną przyczyną nieporozumień wokół filozofii Fichtego. Jednocześnie czyni to teorię wiedzy interesującą perspektywą badawczą dla problemu wyrażania podmiotowości w języku. Co więcej, uważna lektura autorów romantycznych (Novalis, Friedrich Hölderlin) naświetla znaczenie samoświadomości w kształtowaniu się ich poetyki. W drugiej części kwestie związane ze współczesną filozofią umysłu zostają odniesione do wybranych projektów w sferze teorii literatury na gruncie dociekań dotyczących samoświadomości. Autor argumentuje, że perspektywa Henricha odsłania obszar podmiotowości, który stanowi wartościowe uzupełnienie lub alternatywę dla teorii mediów, psychoanalizy czy dekonstrukcji.

Słowa kluczowe:

szkoła heidelberska, samoświadomość, wczesny romantyzm niemiecki, Fichte, podmiotowość, literackie „ja”, Novalis, Hölderlin, filozofia umysłu

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Matysiak, A. (2026). Świadomość siebie, „ja” literatury. Colloquia Litteraria, 38(1/2025), 13–30. Pobrano z https://czasopisma.uksw.edu.pl/cl/article/view/17004

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adorno T.W., Parataksa. O późnej liryce Hölderlina, w: tegoż, O literaturze. Wybór esejów, tłum. A. Wołkowicz, Warszawa 2004.
Google Scholar

Benjamin W., Źródło dramatu żałobnego w Niemczech, tłum. A. Kopacki, Warszawa 2013.
Google Scholar

de Man P., O pojęciu ironii, tłum. A. Sosnowski, „Literatura na Świecie”, 1999, nr 10/11.
Google Scholar

Bloom H., Lęk przed wpływem, tłum. A. Bielik-Robson, M. Szuster, Kraków 2002.
Google Scholar

Fichte J.G., Drugie wprowadzenie do teorii wiedzy dla czytelników, którzy mają już system filozoficzny, tłum. J. Garewicz, w: tegoż, Teoria wiedzy. Wybór pism, t. 1, wyb. i oprac. M.J. Siemek, Warszawa 2013.
Google Scholar

Fichte J.G., Sonnenklarer Bericht an das grössere Publikum über das eigentliche Wesen der neueren Philosophie, GA I,7: Werke 1800–1801, Stuttgart – Bad Cannstatt 1988.
Google Scholar

Fichte J.G., Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre, GA I,4: Werke 1797–1798, Stuttgart – Bad Cannstatt 1970.
Google Scholar

Fichte J.G., Ueber den Unterschied des Geistes u. des Buchstabens in der Philosophie, w: tegoż, Von den Pflichten der Gelehrten. Jenaer Vorlesungen 1794/95, Hamburg 1971.
Google Scholar

Frank M., „Intellektuale Anschauung”. Drei Stellungnahmen zu einem Deutungsversuch von Selbstbewußtsein: Kant, Fichte, Hölderlin/Novalis, w: Die Aktualität der Frühromantik, red. E. Behler, J. Hörisch, Paderborn–München–Wien–Zürich 1987.
Google Scholar

Frank M., Ist Selbstbewusstsein ein ‘anonymes Feld’ oder eine ‘wissende Selbstbeziehung’? Dieter Henrichs zwei Theorien zur Verteidigung von Selbstbewusstsein, w: Selbstbewusstsein. Dieter Henrich und die Heidelberger Schule, red. M. Frank, J. Kuneš, Berlin 2022.
Google Scholar

Frank M., Model refleksowy i model spostrzeżeniowy, w: tegoż, Świadomość siebie i poznanie siebie, tłum. Z. Zwoliński, Warszawa 2002.
Google Scholar

Frank M., Nadchodzący Bóg. Wykłady o nowej mitologii, tłum. T. Zatorski, Warszawa 2021.
Google Scholar

Frank M., Świadomość siebie i poznanie siebie, w: tegoż, Świadomość siebie i poznanie siebie, tłum. Z. Zwoliński, Warszawa 2002.
Google Scholar

Frank M., What is Neo-Structuralism?, tłum. S. Wilke, R. Gray, Minneapolis 1989.
Google Scholar

Frank M., „Unendliche Annäherung”. Die Anfänge der philosophischen Frühromantik, Frankfurt am Main 1997.
Google Scholar

Gumbrecht H.-U., Produkcja obecności. Czego znaczenie nie może przekazać, tłum. K. Hoffmann, W. Szwebs, Poznań 2016.
Google Scholar

Hamacher W., 95 Thesen über Philologie, Frankfurt am Main – Holderbank 2010.
Google Scholar

Hegel G.W.F., Fenomenologiaducha, t. 2, tłum. A. Landman, Warszawa 1965.
Google Scholar

Henrich D., Fichtes ursprüngliche Einsicht, w: Subjektivität und Metaphysik. Festschrift für Wolfgang Cramer, red. D. Henrich, H. Wagner, Frankfurt am Main 1966.
Google Scholar

Henrich D., Hegels Theorie über den Zufall, w: tegoż, Hegel im Kontext, Frankfurt am Main 1971.
Google Scholar

Hölderlin F., Gdy tylko poeta opanuje ducha…, w: tegoż, Pisma teoretyczne, tłum. M. Koronkiewicz, oprac. M. Fałkowski, Warszawa 2023.
Google Scholar

Imdahl M., Giotto. Z zagadnień ikonicznej struktury sensu, tłum. T. Żuchowski, w: Perspektywy współczesnej historii sztuki. Antologia przekładów „Artium Quaestiones”, red. M. Bryl, P. Juszkiewicz, P. Piotrowski, W. Suchocki, Poznań 2009.
Google Scholar

Kambartel F., Geist und Natur. Bemerkungen zu ihrer normativen Grundlagen, w: Homo Sapiens und Homo Faber. Epistemische und technische Rationalität in Antike und Gegenwart. Festschrift für Jürgen Mittlerstraß, red. G. Wolters, M. Carrier, Berlin – New York 2005.
Google Scholar

Kloc-Konkołowicz J., Rozum praktyczny w filozofii Kanta i Fichtego. Prymat praktyczności w klasycznej myśli niemieckiej, Wrocław 2007.
Google Scholar

Kunicki, W., Posłowie, w: J.W. Goethe, Lata Nauki Wilhelma Meistra, tłum. W. Kunicki, Warszawa 2020.
Google Scholar

Machado de Assis, Lustro. Szkic nowej teorii o duszy ludzkiej, w: tegoż, Lustro i inne opowiadania, tłum. J.Z. Klave, Kraków 1975.
Google Scholar

Novalis, Fragmenty logologiczne [A], w: tegoż, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia –fragmenty, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1984.
Google Scholar

Schlegel F., Die Entwicklung der Philosophie in Zwölf Büchern, w: KA XII: Philosophische Vorlesungen. 1800–1807, Paderborn–München–Wien 1964.
Google Scholar

Schlegel F., Geist der Fichteschen Wissenschaftslehre (1797–1798), w: KA XVIII: Schriften aus dem Nachlass. Philosophische Lehrjahre 1796–1806 nebst philosophischen Manuskripten aus den Jahren 1796–1828, Paderborn–München–Wien 1963.
Google Scholar

Shoemaker S., Self-reference and Self-awareness, w: tegoż, Identity, cause, and mind. Philosophical essays, Cambridge 1984.
Google Scholar

Shoemaker S., Functionalism and qualia, w: tegoż, Identity, cause, and mind. Philosophical essays, Cambridge 1984.
Google Scholar

Siemek M.J., Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, Warszawa 2017.
Google Scholar

Siemek M.J., Spontaniczność i refleksja. O problematyce wolności w filozofii Fichtego, w: tegoż, Fichte w kontekście, Warszawa 2017.
Google Scholar

Siep L., Hegels Fichtekritik und die Wissenschaftslehre von 1804, Freiburg–München 1970.
Google Scholar

Adam Matysiak

https://orcid.org/0009-0008-7803-9331

Afiliacja:

Uniwersytet Warszawski Polska

Biogram

ADAM MATYSIAK – filozof, historyk sztuki, tłumacz. Doktorant Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Główne obszary jego zainteresowań to: rozwój naukowego obrazu świata w dziewiętnastowiecznych Niemczech, teorie podmiotowości w XIX i XX wieku., metodologia historii intelektualnej (w szczególności wykorzystująca dorobek estetyki recepcji, teorii komunikacji i teorii mediów).