Świadomość siebie, „ja” literatury

Adam Matysiak

Published: 2026-08-26

Vol. 38 No. 1/2025 (2025)

Świadomość siebie, „ja” literatury

Adam Matysiak

Abstract

This article serves as an introduction to a theoretical standpoint in the interpretation of Romanticism which is little-known in Poland, developed in the 20th and 21st centuries by philosophers Dieter Henrich and Manfred Frank (who sometimes call themselves the Heidelberg School). At the centre of their research lies a philosophy of subjectivity, especially the notion of „self-consciousness”. Henrich devotes an important analysis to this issue in his essay Fichte’s Original Insight. It presents the central notion of this text, self-consciousness, form the perspective of the function of „I” in literature. In the first part, the importance of self-consciousness and its explication in Fichte’s theory of knowledge are presented as important for early German romanticism. The author shows that the difficulty of making such consciousness explicit was a major cause for misunderstandings concerning Fichte’s philosophy. At the same time, this makes the theory of knowledge an interesting perspective on the problem of expressing subjectivity in language. Moreover, a cautious reading of romantic authors (Novalis, Friedrich Hölderlin), highlights the importance of self-consciousness in the formation of their poetics. In the second part issues connected to contemporary philosophy of mind are related to selected projects within literary theory on the grounds of inquiries concerning self-consciousness. The author argues that Henrich’s perspective envisions a sphere of subjectivity that makes for a valuable supplement or alternative for media theory, psychoanalysis, or deconstruction.

Keywords:

Heidelberg School, self-consciousness, early German Romanticism, Fichte, subjectivity, literary ‘I’, Novalis, Hölderlin, philosophy of mind

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Matysiak, A. (2026). Świadomość siebie, „ja” literatury. Colloquia Litteraria, 38(1/2025), 13–30. Retrieved from https://czasopisma.uksw.edu.pl/cl/article/view/17004

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Adorno T.W., Parataksa. O późnej liryce Hölderlina, w: tegoż, O literaturze. Wybór esejów, tłum. A. Wołkowicz, Warszawa 2004.
Google Scholar

Benjamin W., Źródło dramatu żałobnego w Niemczech, tłum. A. Kopacki, Warszawa 2013.
Google Scholar

de Man P., O pojęciu ironii, tłum. A. Sosnowski, „Literatura na Świecie”, 1999, nr 10/11.
Google Scholar

Bloom H., Lęk przed wpływem, tłum. A. Bielik-Robson, M. Szuster, Kraków 2002.
Google Scholar

Fichte J.G., Drugie wprowadzenie do teorii wiedzy dla czytelników, którzy mają już system filozoficzny, tłum. J. Garewicz, w: tegoż, Teoria wiedzy. Wybór pism, t. 1, wyb. i oprac. M.J. Siemek, Warszawa 2013.
Google Scholar

Fichte J.G., Sonnenklarer Bericht an das grössere Publikum über das eigentliche Wesen der neueren Philosophie, GA I,7: Werke 1800–1801, Stuttgart – Bad Cannstatt 1988.
Google Scholar

Fichte J.G., Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre, GA I,4: Werke 1797–1798, Stuttgart – Bad Cannstatt 1970.
Google Scholar

Fichte J.G., Ueber den Unterschied des Geistes u. des Buchstabens in der Philosophie, w: tegoż, Von den Pflichten der Gelehrten. Jenaer Vorlesungen 1794/95, Hamburg 1971.
Google Scholar

Frank M., „Intellektuale Anschauung”. Drei Stellungnahmen zu einem Deutungsversuch von Selbstbewußtsein: Kant, Fichte, Hölderlin/Novalis, w: Die Aktualität der Frühromantik, red. E. Behler, J. Hörisch, Paderborn–München–Wien–Zürich 1987.
Google Scholar

Frank M., Ist Selbstbewusstsein ein ‘anonymes Feld’ oder eine ‘wissende Selbstbeziehung’? Dieter Henrichs zwei Theorien zur Verteidigung von Selbstbewusstsein, w: Selbstbewusstsein. Dieter Henrich und die Heidelberger Schule, red. M. Frank, J. Kuneš, Berlin 2022.
Google Scholar

Frank M., Model refleksowy i model spostrzeżeniowy, w: tegoż, Świadomość siebie i poznanie siebie, tłum. Z. Zwoliński, Warszawa 2002.
Google Scholar

Frank M., Nadchodzący Bóg. Wykłady o nowej mitologii, tłum. T. Zatorski, Warszawa 2021.
Google Scholar

Frank M., Świadomość siebie i poznanie siebie, w: tegoż, Świadomość siebie i poznanie siebie, tłum. Z. Zwoliński, Warszawa 2002.
Google Scholar

Frank M., What is Neo-Structuralism?, tłum. S. Wilke, R. Gray, Minneapolis 1989.
Google Scholar

Frank M., „Unendliche Annäherung”. Die Anfänge der philosophischen Frühromantik, Frankfurt am Main 1997.
Google Scholar

Gumbrecht H.-U., Produkcja obecności. Czego znaczenie nie może przekazać, tłum. K. Hoffmann, W. Szwebs, Poznań 2016.
Google Scholar

Hamacher W., 95 Thesen über Philologie, Frankfurt am Main – Holderbank 2010.
Google Scholar

Hegel G.W.F., Fenomenologiaducha, t. 2, tłum. A. Landman, Warszawa 1965.
Google Scholar

Henrich D., Fichtes ursprüngliche Einsicht, w: Subjektivität und Metaphysik. Festschrift für Wolfgang Cramer, red. D. Henrich, H. Wagner, Frankfurt am Main 1966.
Google Scholar

Henrich D., Hegels Theorie über den Zufall, w: tegoż, Hegel im Kontext, Frankfurt am Main 1971.
Google Scholar

Hölderlin F., Gdy tylko poeta opanuje ducha…, w: tegoż, Pisma teoretyczne, tłum. M. Koronkiewicz, oprac. M. Fałkowski, Warszawa 2023.
Google Scholar

Imdahl M., Giotto. Z zagadnień ikonicznej struktury sensu, tłum. T. Żuchowski, w: Perspektywy współczesnej historii sztuki. Antologia przekładów „Artium Quaestiones”, red. M. Bryl, P. Juszkiewicz, P. Piotrowski, W. Suchocki, Poznań 2009.
Google Scholar

Kambartel F., Geist und Natur. Bemerkungen zu ihrer normativen Grundlagen, w: Homo Sapiens und Homo Faber. Epistemische und technische Rationalität in Antike und Gegenwart. Festschrift für Jürgen Mittlerstraß, red. G. Wolters, M. Carrier, Berlin – New York 2005.
Google Scholar

Kloc-Konkołowicz J., Rozum praktyczny w filozofii Kanta i Fichtego. Prymat praktyczności w klasycznej myśli niemieckiej, Wrocław 2007.
Google Scholar

Kunicki, W., Posłowie, w: J.W. Goethe, Lata Nauki Wilhelma Meistra, tłum. W. Kunicki, Warszawa 2020.
Google Scholar

Machado de Assis, Lustro. Szkic nowej teorii o duszy ludzkiej, w: tegoż, Lustro i inne opowiadania, tłum. J.Z. Klave, Kraków 1975.
Google Scholar

Novalis, Fragmenty logologiczne [A], w: tegoż, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia –fragmenty, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1984.
Google Scholar

Schlegel F., Die Entwicklung der Philosophie in Zwölf Büchern, w: KA XII: Philosophische Vorlesungen. 1800–1807, Paderborn–München–Wien 1964.
Google Scholar

Schlegel F., Geist der Fichteschen Wissenschaftslehre (1797–1798), w: KA XVIII: Schriften aus dem Nachlass. Philosophische Lehrjahre 1796–1806 nebst philosophischen Manuskripten aus den Jahren 1796–1828, Paderborn–München–Wien 1963.
Google Scholar

Shoemaker S., Self-reference and Self-awareness, w: tegoż, Identity, cause, and mind. Philosophical essays, Cambridge 1984.
Google Scholar

Shoemaker S., Functionalism and qualia, w: tegoż, Identity, cause, and mind. Philosophical essays, Cambridge 1984.
Google Scholar

Siemek M.J., Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, Warszawa 2017.
Google Scholar

Siemek M.J., Spontaniczność i refleksja. O problematyce wolności w filozofii Fichtego, w: tegoż, Fichte w kontekście, Warszawa 2017.
Google Scholar

Siep L., Hegels Fichtekritik und die Wissenschaftslehre von 1804, Freiburg–München 1970.
Google Scholar

Adam Matysiak

https://orcid.org/0009-0008-7803-9331

Affiliation:

Uniwersytet Warszawski Poland

Bio Statement (e.g., department and rank)

ADAM MATYSIAK – filozof, historyk sztuki, tłumacz. Doktorant Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Główne obszary jego zainteresowań to: rozwój naukowego obrazu świata w dziewiętnastowiecznych Niemczech, teorie podmiotowości w XIX i XX wieku., metodologia historii intelektualnej (w szczególności wykorzystująca dorobek estetyki recepcji, teorii komunikacji i teorii mediów).