Abstrakt

Zapomniana powieść Jana Łady (pseudonim ks. Jana Gnatowskiego) W nawiedzonym zamczysku powstała w 1914 roku, tuż przed I wojną światową, a opublikowana została dopiero w 1925 roku. Decyzją władz Polski Ludowej – podobnie jak wszystkie książki Łady – została wycofana z bibliotek. Dopiero po 1990 roku przywrócono ją polskim czytelnikom. Powieść ta nie zyskała uznania ówczesnej krytyki, która widziała w niej nieudaną imitację powieści historycznych Henryka Sienkiewicza. Krytykowano jej kompozycję, fabułę, postaci, styl wypowiedzi oraz przesłanie. Jednak dzieło Łady, należące do literatury popularnej, nie dąży do naśladowania sienkiewiczowskiego modelu powieści historycznej. Choć jego akcja toczy się w XVII wieku i zawiera motywy typowe dla Waltera Scotta, bliższe jest ono rozmaitym odmianom dziewiętnastowiecznej powieści grozy. W nawiedzonym zamczysku można nazwać romansem gotyckim. Rozgrywa się w wykreowanej w wyobraźni pisarza przestrzeni Ukrainy, która przekształca się w scenerię grozy. Celem utworu jest nie tylko wywołanie emocji u czytelnika, lecz także udzielenie lekcji moralnej dotyczącej przepracowania polskiej historii oraz dostarczenie wzorców osobowych.