Partycypacyjna egzegeza biblijna: Trynitarna eklezjologia interpretacji Pisma Świętego według Matthew Leveringa

Sławomir Zatwardnicki

doi:10.21697/ct.96.1.05

Opublikowane: 2026-02-17

Tom 96 Nr 1 (2026)

Partycypacyjna egzegeza biblijna

Trynitarna eklezjologia interpretacji Pisma Świętego według Matthew Leveringa

Sławomir Zatwardnicki

Collectanea Theologica

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.21697/ct.96.1.05

Abstrakt

Joseph Ratzinger wskazał na konieczność poszukiwania syntezy metody historycznej i hermeneutyki teologicznej. W to dążenie wpisuje się monografia Matthew Leveringa Participatory Biblical Exegesis: A Theology of Biblical Interpretation. Amerykański teolog proponuje podejście do interpretacji biblijnej oparte na trzech krokach. Po pierwsze, chodzi o odzyskanie historii jako rzeczywistości partycypującej w opatrzności Boga (rozumianej metafizycznie i chrystologiczno-pneumatologicznie). Po drugie, o postrzeganie egzegezy jako kościelnej partycypacji w Bogu Nauczycielu. I po trzecie, o uwzględnienie praktyk mądrościowych Kościoła w interpretacji Pisma. Zdaniem Leveringa partycypacyjna egzegeza biblijna, w której uwzględnia się wertykalny i horyzontalny wymiar historii, pozwala połączyć podejścia patrystyczno-średniowieczne z metodą historyczno-krytyczną.

Słowa kluczowe:

doktryna Pisma Świętego, hermeneutyka biblijna, partycypacyjna egzegeza biblijna, Matthew Levering, trynitologia, eklezjologia

Inne teksty tego samego autora

Sławomir Zatwardnicki, The Eucharistic Presence and Making Christ Present in the Word of God: A Study Inspired by the Views of Robert Sokolowski , Collectanea Theologica: Tom 91 Nr 5 (2021): Fasciculus specialis
Sławomir Zatwardnicki, What Place Does Scripture Have in Thomas Aquinas’s Reasoning? , Collectanea Theologica: Tom 94 Nr 1 (2024)
Sławomir Zatwardnicki, An Incarnational Analogy That Is Hard to Escape From: A Polemic with James Prothro , Collectanea Theologica: Tom 91 Nr 2 (2021)
Sławomir Zatwardnicki, The “Just Once” and “Once for Ever” of the Word of God , Collectanea Theologica: Tom 92 Nr 1 (2022)
Sławomir Zatwardnicki, The Rule of Faith, the Scripture and Tradition: A Voice in the Discussion on the Doctrine of the Holy Scripture , Collectanea Theologica: Tom 93 Nr 3 (2023)
Sławomir Zatwardnicki, Obecność eucharystyczna a uobecnienie Chrystusa w słowie Bożym. Studium inspirowane poglądami Roberta Sokolowskiego , Collectanea Theologica: Tom 91 Nr 3 (2021)
Sławomir Zatwardnicki, Objawienie – uświęcenie – natchnienie. Johna Webstera doktryna Pisma Świętego z perspektywy katolickiej , Collectanea Theologica: Tom 92 Nr 3 (2022)
Sławomir Zatwardnicki, Katafatyczność i apofatyczność słowa Bożego w świetle misterium Wcielenia , Collectanea Theologica: Tom 92 Nr 4 (2022)
Sławomir Zatwardnicki, Sens dosłowny i duchowy w świetle kwestii quodlibetalnych Tomasza z Akwinu , Collectanea Theologica: Tom 95 Nr 2 (2025)
Sławomir Zatwardnicki, Teologiczno-systematyczne uzasadnienie sukcesji apostolskiej przez luterańskiego teologa Roberta Jensona , Collectanea Theologica: Tom 94 Nr 4 (2024)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Zatwardnicki, S. (2026). Partycypacyjna egzegeza biblijna: Trynitarna eklezjologia interpretacji Pisma Świętego według Matthew Leveringa. Collectanea Theologica, 96(1), 93–143. https://doi.org/10.21697/ct.96.1.05

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Barton, John. 2005. “Eisegeza.” In Słownik hermeneutyki biblijnej, edited by R. J. Coggins and J. L. Houlden, translated by Bogusław Widła, 149–50. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Vocatio.
Google Scholar

Benedykt XVI. 2010. Adhortacja apostolska Verbum Domini. (= VD).
Google Scholar

Bossu Nicolas, and Advani, Sameer. 2020. “Resolving the Dualism between Exegesis and Theology: Joseph Ratzinger and the Rediscovery of Tradition. A case study of the Purification of the Temple (Jn 2:13–25).” Alpha Omega 1:47–79.
Google Scholar

Burrell, David. 2004. Faith and Freedom: An Interfaith Perspective. Oxford: Blackwell Publishing. DOI: https://doi.org/10.1002/9780470753125
Google Scholar

Cahill, Michael. 2000. “The History of Exegesis and Our Theological Future.” Theological Studies 61 (2): 332–47. DOI: https://doi.org/10.1177/004056390006100206
Google Scholar

Childs, Brevard S. 1977. “Sensus Literalis of Scripture: An Ancient and Modern Problem.” In Beiträge zur alttestamentlichen Theologie: Festschrift für Walther Zimmerli zum 70 Geburtstag, edited by Herbert Donner, Robert Hanhart, and Rudolf Smend, 80–93. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Google Scholar

Childs, Brevard S. 1995. “On Reclaiming the Bible for Christian Theology.” In Reclaiming the Bible for the Church, edited by Carl E. Braaten and Robert W. Jenson, 1–17. Eugene, OR: Wipf & Stock.
Google Scholar

Childs, Brevard S. 1997. “Toward Recovering Theological Exegesis.” Pro Ecclesia 6:16–26. DOI: https://doi.org/10.1177/106385129700600104
Google Scholar

Childs, Brevard S. 2004. The Struggle to Understand Isaiah as Christian Scripture. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

D’Costa, Gavin. 2004. “Revelation, Scripture and Tradition: Some Comments on John Webster’s Conception of ‘Holy Scripture’.” International Journal of Systematic Theology 6 (4): 337–50. https://doi.org/10.1111/j.1468-2400.2004.00140.x. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2400.2004.00140.x
Google Scholar

Dupré, Louis. 2004. The Enlightenment and the Intellectual Foundations of Modern Culture. New Haven, CT: Yale University Press.
Google Scholar

Farkasfalvy, Denis M. 2002. “The Pontifical Biblical Commission’s Document on Jews and Christians and Their Scriptures: Attempt at an Evaluation.” Communio (English Edition) 29 (4): 715–37.
Google Scholar

Fishbane, Michael. 1985. Biblical Interpretation in Ancient Israel. Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar

Fishbane, Michael. 1989. The Garments of Torah: Essays in Biblical Hermeneutics. Bloomington, IN: Indiana University Press.
Google Scholar

Fowl, Stephen E. 1998. Engaging Scripture: A Model for Theological Interpretation. Eugene, OR: Wipf & Stock.
Google Scholar

Fowl, Stephen E. 2000. “The Role of Authorial Intention in the Theological Interpretation of Scripture.” In Between Two Horizons: Spanning New Testament Studies and Systematic Theology, edited by Joel B. Green and Max Turner, 71–87. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Grillmeier, Alois. 1969. “The Divine Inspiration and the Interpretation of Sacred Scripture.” In Commentary on the Documents of Vatican II, edited by Herbert Vorgrimmler, 3:199–246. New York: Herder and Herder.
Google Scholar

Gunton, Colin. 1998. “Martin Kähler Revisited: Variations on Hebrews 4:15.” Ex Auditu 14:21–30.
Google Scholar

Hahn, Scott. 2021. Przymierze i komunia. Teologia biblijna papieża Benedykta XVI. Translated by Dominika Krupińska. Kraków: Wydawnictwo Esprit.
Google Scholar

Hütter, Reinhard. 2004. “‘In’: Some Incipient Reflections on The Jewish People and Their Sacred Scriptures in the Christian Bible.” Pro Ecclesia 13:13–24. DOI: https://doi.org/10.1177/106385120401300102
Google Scholar

Jan Paweł II. 1998. Encyklika Fides et ratio. (= FR).
Google Scholar

Jan Paweł II. 1999. “Przemówienie na temat interpretacji Biblii w Kościele.” In Interpretacja Biblii w Kościele. Dokument Papieskiej Komisji Biblijnej z komentarzem biblistów polskich, translated and edited by Ryszard Rubinkiewicz, 9–20. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Vocatio.
Google Scholar

Jenson, Robert W. 1995. “Hermeneutics and the Life of the Church.” In Reclaiming the Bible for the Church, edited by Carl E. Braaten and Robert W. Jenson, 89–105. Eugene, OR: Wipf & Stock.
Google Scholar

Jenson, Robert W. 1997. The Triune God. Vol. 1 of Systematic Theology. Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar

Jenson, Robert W. 2003. “Scripture’s Authority in the Church.” In The Art of Reading Scripture, edited by Ellen F. Davis and Richard B. Hays, 27–37. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Jenson, Robert W. 2010. Canon and Creed: Interpretation, Resources for the Use of Scripture in the Church. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
Google Scholar

Johnson, Luke Timothy. 2002. “Imagining the World That Scripture Imagines.” In The Future of Catholic Biblical Scholarship: A Constructive Conversation, by Luke Timothy Johnson and William S. Kurz, 119–42. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Johnson, Luke Timothy, and Kurz, William S. 2002. The Future of Catholic Biblical Scholarship: A Constructive Conversation. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Jordan, Mark D. 1980. “Words and Word: Incarnation and Signification in Augustine’s De Doctrina Christiana.” Augustinian Studies 11:177–96. https://doi.org/10.5840/augstudies19801116. DOI: https://doi.org/10.5840/augstudies19801116
Google Scholar

Kereszty, Roch A. 2002. “The Jewish-Christian Dialogue and the Pontifical Biblical Commission’s Document on ‘The Jewish People and Their Sacred Scriptures in the Christian Bible’.” Communio (English Edition) 29 (4): 738–45.
Google Scholar

Levenson, Jon D. 1993. The Hebrew Bible, the Old Testament, and Historical Criticism: Jews and Christians in Biblical Studies. Louisville, KY: Westminster/John Knox Press.
Google Scholar

Levering, Matthew. 2005a. “Ecclesial Exegesis and Ecclesial Authority: Childs, Fowl, and Aquinas.” Thomist 69 (3): 407–67. 10.1353/tho.2005.0016. DOI: https://doi.org/10.1353/tho.2005.0016
Google Scholar

Levering, Matthew. 2005b. “Participation and Exegesis: Response to Catherine Pickstock.” Modern Theology 21 (4): 587–601. https://doi.org/10.1111/j.1468-0025.2005.00299.x. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-0025.2005.00299.x
Google Scholar

Levering, Matthew. 2008a. “Principles of Exegesis: Toward a Participatory Biblical Exegesis.” Pro Ecclesia 17 (1): 35–51. DOI: https://doi.org/10.1177/106385120801700105
Google Scholar

Levering, Matthew. 2008b. Participatory Biblical Exegesis: A Theology of Biblical Interpretation. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvpj764q
Google Scholar

Levering, Matthew. 2009. “A Note on Scripture in the Summa theologiae.” New Blackfriars 90 (1030): 652–58. https://doi.org/10.1111/j.1741-2005.2009.01318.x. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1741-2005.2009.01318.x
Google Scholar

Levering, Matthew. 2014. Engaging the Doctrine of Revelation: The Mediation of the Gospel through Church and Scripture. Grand Rapids, MI: Baker Academic.
Google Scholar

Lindbeck, George A. 1989. “Scripture, Consensus, and Community,” in Biblical Interpretation in Crisis: The Ratzinger Conference on Bible and Church, edited by Richard John Neuhaus, 74–101. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Lubac de, Henri. 1989. “On an Old Distich: The Doctrine of the ‘Fourfold Sense’ in Scripture.” In Henri de Lubac, Theological Fragments, translated by Rebecca Howell Balinski, 109–27. San Francisco, CA: Ignatius Press.
Google Scholar

Marion, Jean-Luc. 1991. God without Being: Hors-Texte. Translated by Thomas A. Carlson. Chicago, IL: The University of Chicago Press.
Google Scholar

Ochs, Peter. 2008. “An Introduction to Postcritical Scriptural Interpretation.” In The Return to Scripture in Judaism and Christianity: Essays in Postcritical Scriptural Interpretation, edited by Peter Ochs, 3–51. Eugene, OR: Wipf & Stock.
Google Scholar

Papieska Komisja Biblijna. 2001. “Le peuple juif et ses Saintes Écritures dans la Bible chrétienne.” Accessed July 14, 2025. https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/pcb_documents/rc_con_cfaith_doc_20020212_popolo-ebraico_fr.html.
Google Scholar

Papieska Komisja Biblijna. 2014. Natchnienie i prawda Pisma Świętego. Słowo, które od Boga pochodzi i mówi o Bogu, aby zbawić świat. Translated by Henryk Witczyk. Kielce: Verbum.
Google Scholar

Pickstock, Catherine. 2005. “Duns Scotus: His Historical and Contemporary Significance.” Modern Theology 21 (4): 543–74. https://doi.org/10.1111/j.1468-0025.2005.00297.x. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-0025.2005.00297.x
Google Scholar

Rahner, Karl. 1964. “Exegesis and Dogmatic Theology.” In Dogmatic vs Biblical Theology, edited by Herbert Vorgrimler, 31–65. Baltimore, MD: Helicon Press.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018a. “Czy katechizm Kościoła Katolickiego odpowiada na wyzwania swego czasu? Refleksje w dziesiątą rocznicę jego publikacji.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 938–53. Opera Omnia 9.2. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018b. “Przedmowa do dokumentu Papieskiej Komisji Biblijnej.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 722–24. Opera Omnia 9.2. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018c. “Przedmowa do: Spór o interpretację Pisma Świętego.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 690–95. Opera Omnia 9.2. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018d. “Spór o interpretację Pisma Świętego. Kwestia podstawy i drogi egzegezy dzisiaj.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 696–721. Opera Omnia 9.2. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018e. “Znaczenie Ojców w strukturze wiary.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 442–62. Opera Omnia 9.1. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2018f. „Przedmowa do Das jüdische Volk und seine Heilige Schrift in der christlichen Bibel [Naród żydowski i jego święte Pismo w Biblii chrześcijańskiej], by Papieska Komisja Biblijna, Rome 2001.” In Wiara w Piśmie i Tradycji. Teologiczna nauka o zasadach, by Joseph Ratzinger, edited by Krzysztof Góźdź and Marzena Górecka, translated by Jarosław Merecki, 725–30. Opera Omnia 9.2. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Reno, R. Reno. 2002. In the Ruins of the Church: Sustaining Faith in an Age of Diminished Christianity. Grand Rapids, MI: Brazos Press.
Google Scholar

Seitz, Christopher. 1999. “Christological Interpretation of Texts and Trinitarian Claims to Truth: An Engagement with Francis Watson’s Text and Truth.” Scottish Journal of Theology 52 (2): 209–26. DOI: https://doi.org/10.1017/S003693060005362X
Google Scholar

Seitz, Christopher. 2011. The Character of Christian Scripture: The Significance of a Two-Testament Bible. Grand Rapids, MI: Baker Academic.
Google Scholar

Sobór Watykański II. 1965. Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei verbum. (= DV).
Google Scholar

Spinks, D. Christopher. 1988. The Bible and the Crisis of Meaning: Debates on the Theological Interpretation of Scripture. London: T&T Clark.
Google Scholar

Spinoza de, Benedict. 2007. Theological-Political Treatise. Translated by Michael Silverthorne and Jonathan Israel. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

Świerzawski, Waclaw. 1971. “God and the Mystery of His Wisdom in the Pauline Commentaries of Saint Thomas Aquinas.” Divus Thomas 74 (4): 466–500.
Google Scholar

Szymik, Stefan. 2012. “Benedykta XVI hermeneutyka wiary.” The Biblical Annals 2 (1): 217–28.
Google Scholar

Tanner, Kathryn. 1988. God and Creation in Christian Theology: Tyranny or Empowerment. Oxford: Blackwell Publishing.
Google Scholar

Taylor, Charles. 1989. Sources of the Self: The Making of Modern Identity. Cambridge: Harvard University Press.
Google Scholar

Thomas Aquinas, Summa theologiae (Thomas de Aquino). 1888–1906. Summa theologiae. Editio Leonina 4–12. Romae. (= STh).
Google Scholar

Thomas Aquinas, Super Evangelium S. Ioannis lectura (Thomas de Aquino). 1952. Super Evangelium S. Ioannis lectura. Editione Marietti. Taurini – Romae: Marietti. Polish translation: Tomasz z Akwinu. 2018. Komentarz do Ewangelii Jana. Translated by Tadeusz Bartoś. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. (= Super Ioann.).
Google Scholar

Walker, Adrian. 2002. “Editorial: Fundamentalism and the Catholicity of Truth.” Communio (English Edition) 29 (4): 5–27.
Google Scholar

Webster, John. 2001. “Hermeneutics in Modern Theology: Some Doctrinal Reflections.” In Word and Church: Essays in Christian Dogmatics, by John Webster, 47–86. Edinburgh: T&T Clark. DOI: https://doi.org/10.5040/9780567668660.ch-002
Google Scholar

Webster, John. 2003. Holy Scripture: A Dogmatic Sketch. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511808180
Google Scholar

Webster, John. 2005. “Purity and Plenitude: Evangelical Reflections on Congar’s Tradition and Traditions.” International Journal of Systematic Theology 7 (4): 399–413. https://doi.org/10.1111/j.1468-2400.2005.00174.x. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2400.2005.00174.x
Google Scholar

Webster, John. 2012. The Domain of the Word: Scripture and Theological Reason. London – New York: T&T Clark International. DOI: https://doi.org/10.5040/9780567690425
Google Scholar

Williamson, Peter S. 2001. Catholic Principles for Interpreting Scripture: A Study of the Pontifical Biblical Commission’s The Interpretation of the Bible in the Church. Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico.
Google Scholar

Williamson, Peter S. 2003. “Catholic Principles for Interpreting Scripture.” Catholic Biblical Quarterly 65:327–49.
Google Scholar

Work, Telford. 2002. Living and Active: Scripture in the Economy of Salvation. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2014. Hermeneutyka wiary w nauczaniu papieża Benedykta XVI. Wrocław: Wydawnictwo TUM.
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2019. “Radical Orthodoxy as Suspended Middle.” Wrocławski Przegląd Teologiczny 27 (2): 121–47. https://doi.org/10.52097/wpt.2231. DOI: https://doi.org/10.52097/wpt.2231
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2022. Od teologii objawienia do teologii natchnienia. Studium inspirowane twórczością Geralda O’Collinsa i Josepha Ratzingera. Lublin: Academicon. https://doi.org/10.52097/acapress.9788362475919. DOI: https://doi.org/10.52097/acapress.9788362475919
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2024a. “Sens dosłowny i duchowy w świetle kwestii quodlibetalnych Tomasza z Akwinu.” Collectanea Theologica 95 (2): 265–316. http://doi.org/10.21697/ct.2025.95.2.02. DOI: https://doi.org/10.21697/ct.2025.95.2.02
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2024b. Apostolski Kościół a Pismo apostolskie. Lublin: Wydawnictwo Academicon. https://doi.org/10.52097/acapress.9788367833134. DOI: https://doi.org/10.52097/acapress.9788367833134
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2025a. “Chrystus Zmartwychwstały a sensy Pisma Świętego. Refleksje na kanwie twórczości Tomasza z Akwinu.” Forthcoming.
Google Scholar

Zatwardnicki, Sławomir. 2025b. “Johna Webstera «dogmatyczna ontologia Pisma».” Studia Bobolanum 36 (2): 195–222. https://doi.org/10.5604/01.3001.0055.1522. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0055.1522
Google Scholar

Sławomir Zatwardnicki

zatwardnicki@gmail.com
https://orcid.org/0000-0001-7597-6604

Afiliacja:

Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu Polska

Biogram

Sławomir Zatwardnicki (dr hab.) – adiunkt na Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu, redaktor naczelny Wrocławskiego Przeglądu Teologicznego, autor licznych artykułów i książek; ostatnio opublikował monografię Apostolski Kościół a Pismo apostolskie (Lublin 2024). Jest członkiem Towarzystwa Teologów Dogmatyków w Polsce oraz Stowarzyszenia Teologów Fundamentalnych w Polsce.