Wczesnonowożytne dwory obronne na pograniczu Mazowsza i Podlasia w okresie od połowy XVI do połowy XVII w.

Magdalena Żurek

doi:10.21697/sc.2026.33.1.9

Opublikowane: 2026-10-08

Tom 33 Nr 1 (2026)

Wczesnonowożytne dwory obronne na pograniczu Mazowsza i Podlasia w okresie od połowy XVI do połowy XVII w.

Magdalena Żurek

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.9

Abstrakt

Fenomen dworów obronnych, położonych na nasypach lub otoczonych systemem wałów i fos, zaistniał na pograniczu Mazowsza i Podlasia w 2. połowie XVI i 1. połowie XVII w. W tym regionie wzniesiono 7 takich budowli: Zawiszyn, Ossówno, Starawieś, Miedzna, Ciechanowiec, Waniewo i Białystok. Prawdopodobnie różniły się wyglądem, ale wszystkie otoczone były pierścieniem fortyfikacji, wałów lub fos. Wszystkie znajdowały się na pograniczu Mazowsza i Podlasia. Na tym terenie osiedliła się głównie średnia szlachta. Niektórym z jej przedstawicieli, dzięki szczodrym nadaniom, efektownym karierom i przemyślanym małżeństwom, udało się zgromadzić rozległe majątki. Właściciele ufortyfikowanych dworów byli tymi, którzy robili kariery na dworze królewskim. Autorka przypuszcza, że powodem powstawania dworów obronnych w tym regionie i ich opuszczenia, względnie przebudowy, była zwiększona aktywność gospodarcza Zygmunta Augusta we wzmiankowanej okolicy. O ich funkcji reprezentacyjnej świadczył fakt, że wszystkie powstały w okresie pokoju, w bezpiecznej okolicy. Niektóre z nich wzniesione zostały niedaleko królewskich siedzib w Warszawie i Knyszynie przez przedstawicieli średniej szlachty (lub przybyszów), którzy podnieśli swoją pozycję dzięki związkom z dworem królewskim.

Inne teksty tego samego autora

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Żurek, M. (2026). Wczesnonowożytne dwory obronne na pograniczu Mazowsza i Podlasia w okresie od połowy XVI do połowy XVII w. Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1). https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.9

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bis W., Podlaska siedziba Radziwiłłów w Waniewie z początku XVI wieku w świetle źródeł pisanych i archeologicznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 68/2020, nr 4, s. 463-492. DOI: https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.002
Google Scholar

Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Kucharczyk K., Katalog parków i ogrodów zabytkowych dawnego województwa białostockiego. Stan z 1988 roku, Białystok 2000.
Google Scholar

Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Kamienna Stara, http://www.ogrodowy.minigo.pl/index.php/page/kamienna-stara (dostęp: 30.12.2024).
Google Scholar

Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Lipniki, http://www.ogrodowy.minigo.pl/index.php/page/lipniki (dostęp: 29.12.2024).
Google Scholar

Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Sidra PGR, http://www.ogrodowy.minigo.pl/index.php/page/sidra-pgr (dostęp: 30.12.2024).
Google Scholar

Chlebowski B., Palmirski A., Miedzna, w: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, red. F. Sulimirski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1885, s. 334.
Google Scholar

Czarnecki M., Ciechanowiec, woj. łomżyńskie, stanowisko „Zamczysko”, w: Informator Archeologiczny. Badania rok 1979, red. M. Konopka, Warszawa 1980, s. 245.
Google Scholar

Galicka I., Miedzna, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10: woj. warszawskie, fasc. 26: powiat węgrowski, red. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1964, s. 11-13.
Google Scholar

Galicka I., Ossówno, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10: woj. warszawskie, fasc. 26: powiat węgrowski, red. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1964, s. 13-14.
Google Scholar

Galicka I., Starawieś, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10: woj. warszawskie, fasc. 26: powiat węgrowski, red. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1964, s. 17-20.
Google Scholar

Glinka J., Zamek obronny w Białymstoku na przełomie XVI i XVII wieku, „Rocznik Białostocki”, 3/1961, s. 53-100.
Google Scholar

Gloger Z., Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. 1, Warszawa 1907.
Google Scholar

Jakimowicz T., Dwór murowany w Polsce w wieku XVI (wieża – kamienica – kasztel), Warszawa–Poznań 1979.
Google Scholar

Jaszczołt T., Napływ rycerstwa i szlachty na pogranicze mazowiecko-podlaskie w XV i 1. połowie XVI w. (obszar dzisiejszego powiatu wysokomazowieckiego), w: Rody, rodziny Mazowsza i Podlasia. Źródła do badań genealogicznych, red. D.K. Rembiszewska, H. Krajewska, Łomża 2013, s. 161-244.
Google Scholar

Jaszczołt T., Osadnictwo lewobrzeżnej części ziemi drohickiej w XV i na początku XVI w. – okolice Sokołowa, Węgrowa i Mord, w: Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, red. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski 2006, s. 63-246.
Google Scholar

Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu, Łódź 1988.
Google Scholar

Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna”, 36/1993, s. 33-43.
Google Scholar

Kajzer L., Dwory w Polsce od średniowiecza do współczesności, Warszawa 2010.
Google Scholar

Kajzer L., O dworach murowanych na Mazowszu słów kilka, w: Rzeczy i ludzie. Kultura materialna w późnym średniowieczu i w okresie nowożytnym. Studia dedykowane Marii Dąbrowskiej, red. M. Bis, W. Bis, Warszawa 2014, s. 49-62.
Google Scholar

Kajzer L., Z problematyki badań założeń typu palazzo in fortezza w Polsce, w: Architektura znaczeń. Studia ofiarowane prof. Zbigniewowi Bani w 65. Rocznicę urodzin i w 40-lecie pracy dydaktycznej, red. A.S. Czyż, J. Nowiński, M. Wiraszka, Warszawa 2011, s. 64-75.
Google Scholar

Kajzer L., Preludium na gród, zamek i klasztor. Exemplum Polski Centralnej, „Archaeologia Historica Polona”, 24/2016, s. 7-26. DOI: https://doi.org/10.12775/AHP.2016.001
Google Scholar

Kałamajska-Saeed M., Ciechanowiec, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce seria nowa, t. 9: woj. łomżyńskie, fasc. 2: Ciechanowiec, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice, red. M. Kałamajska-Saeed, Warszawa 1986, s. 10-26.
Google Scholar

Kałamajska-Saeed M., Waniewo, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce seria nowa, t. 9: woj. łomżyńskie, fasc. 2: Ciechanowiec, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice, red. M. Kałamajska-Saeed, Warszawa 1986, s. 78.
Google Scholar

Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna”, 13/1966, s. 43-75.
Google Scholar

Karczewska M., Karczewski M., Karwowska H., Rusin K., Stankiewicz U., Wawrusiewicz A., Archeologia Białegostoku, Białystok 2015.
Google Scholar

Karasiewicz-Szczypiorski R., Piramidowicz D., Tajemnicze umocnienia ziemne w Ostromęczynie na Podlasiu. Gródek czy fortyfikacje nowożytne?, w: Renovatio et restitutio. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych, red. P. Lasek, P. Sypczuk, Warszawa 2015, s. 59-72.
Google Scholar

Kola A., Archeologiczne badania wykopaliskowe na terenie zabytkowego ogrodu Branickich w Białymstoku w 2001 roku, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, 8-9/2003, s. 155-156.
Google Scholar

Kolendo-Korczak K., Michalczyk Z., Oleńska A., Piramidowicz D., Uhowicz K., Zgliński M., Białystok: zespół rezydencji Branickich, w: Katalog zabytków sztuki w Polsce seria nowa, t. 12: woj. podlaskie, fasc. 2: miasto Białystok, red. K. Kolendo-Korczak, Z. Michalczyk, A. Oleńska, D. Piramidowicz, K. Uhowicz, M. Zgliński, Warszawa 2015, s. 88-125.
Google Scholar

Kunkel R., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2006.
Google Scholar

Lasek P., Realna wartość obronna założeń w typie palazzo in fortezza z terenów Rzeczpospolitej w świetle zasad sztuki fortyfikacyjnej XVII wieku, „Zeszyty Archeologiczne i Humanistyczne Warszawskie”, 1/2008, s. 141-147.
Google Scholar

Pałac Branickich w Białymstoku, t. 1: Inwentarze z XVII i XVIII stulecia, cz. 1, red. K. Łopatecki, W. Walczak, Białystok 2018.
Google Scholar

Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny, Łódź 2011. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-543-0
Google Scholar

Markowski F., Polskie dwory zwyczajne i obronne w XVI-XIX wieku, Lwów 1935.
Google Scholar

Maroszek J., Dzieje Białegostoku w latach 1547-1692, w: Historia Białegostoku, red. A.C. Dobroński, Białystok 2012, s. 51-93.
Google Scholar

Maroszek J., Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta. Z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000.
Google Scholar

Pacuski K., Materiały do słownika historyczno-geograficznego ziemi liwskiej w średniowieczu i w XVI wieku, Warszawa 2015.
Google Scholar

Paszkowski W., Wątki gotyckie w Pałacu Branickich w Białymstoku, „Ochrona Zabytków”, 5/1952, nr 4, s. 287.
Google Scholar

Piber-Zbieranowska M., Ossówno, w: Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, red. T. Jurek, edycja elektroniczna 2015-2019, http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=30105&q=Ossówno&d=0&t=1 (dostęp: 28.12.2024).
Google Scholar

Piber-Zbieranowska M., Zawiszyn, w: Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu (ziemia liwska), red. T. Jurek, edycja elektroniczna 2015-2019, http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?d=30614&q=Zawiszyn=o&t=o (dostęp: 28.10.2023).
Google Scholar

Ryżewski G., Stara Kamienna – opis rezydencji Wiesiołowskich z 1712 r., „Biuletym Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, 8-9/2003, s. 87-97.
Google Scholar

Salina A., Czarnogłów, w: Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, red. T. Jurek, edycja elektroniczna 2015-2019, http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?q= Czarnogłów&d=0&t=1 (dostęp: 28.12.2024).
Google Scholar

Stankiewicz U., Pałac Branickich w Białymstoku – źródła archeologiczne z lat 2001-2002, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne”, 3/2007, s. 29-62.
Google Scholar

Sulimirski B., Białystok, w: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, red. F. Sulimirski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 199-203.
Google Scholar

Tomaszewski N., Szkice z historii zamku obronnego w Ciechanowcu, „Studia Łomżyńskie”, 12/2001, s. 137-150.
Google Scholar

Wróbel W., Grassmann M., Pierwszy raport z badań piwnic pałacu Branickich, „Medyk Białostocki”, 2012, nr 5, s. 24-26.
Google Scholar

Zawadzki J., Jak Krzysztof Radziwiłł (1585-1640) dwory i zbory budował. Uwagi do organizacji prac budowlanych w dobrach magnackich na Litwie w 1. połowie XVII wieku. Część I, „TECHNE. ͲΕΧΝΗ seria nowa”, 9/2022, s. 41-78. DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.04
Google Scholar

Zawadzki J., Koniec podlaskiej linii Kiszków herbu Dąbrowa, w: Rody, rodziny Mazowsza i Podlasia. Źródła do badań genealogicznych, red. D.K. Rembiszewska, H. Krajewska, Łomża 2013, s. 299-325.
Google Scholar

Zielińska T., Białystok: Białystok i Białostocczyzna – zbiorcze, nieokreślone, w: Katalog Tek Glinki, cz. 2: Katalog geograficzny, red. T. Zielińska, Warszawa 1970, s. 6-13.
Google Scholar

Zielińska T., Białystok: zamek, w: Katalog Tek Glinki, cz. 2: Katalog geograficzny, red. T. Zielińska, Warszawa 1970, s. 33.
Google Scholar

Chrzęsne, gm. Tłuszcz, https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-215757/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_14_EN.325259/1 (dostęp: 30.12.2024).
Google Scholar

Miedzna, gm. loco, https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-295598/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_14_EN.318931/1-2 (dostęp: 21.12.2024).
Google Scholar

Ossówno, gm. Wierzbno, https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-295597/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_14_EN.323383/1-2 (dostęp: 20.12.2024).
Google Scholar

Starawieś, gm. Liw, https://zabytek.pl/pl/obiekty/palac-889089/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_14_EN.321724/1-12 (dostęp: 21.12.2024).
Google Scholar