Opublikowane: 2026-11-14

Różnorodność płciowa roślin: na styku mechanizmów ewolucyjnych, perspektyw epistemologicznych i zrównoważonego rozwoju

Taranisen Panda Profil ORCID autora Taranisen Panda
Studia Ecologiae et Bioethicae
Dział: Artykuły naukowe
DOI https://doi.org/10.21697/seb.5911

Abstrakt

Niniejszy artykuł przeglądowy analizuje ograniczenia pojęciowe wynikające z ujmowania płciowości roślin w ramach sztywnych klasyfikacji binarnych. Autorzy dokonują syntezy wyników badań z zakresu biologii ewolucyjnej, genetyki rozwoju, ekologii oraz biologii rozrodu, proponując ramy interpretacyjne, w których organizacja płciowa roślin postrzegana jest jako zjawisko dynamiczne i zależne od kontekstu, kształtowane przez wzajemne oddziaływanie procesów ewolucyjnych, rozwojowych, genetycznych i środowiskowych. Przeprowadzono systematyczny przegląd literatury z zastosowaniem protokołu selekcji, w wyniku którego spośród 623 rekordów bibliograficznych wyodrębniono 139 publikacji. Wyniki wskazują, że systemy płciowe roślin ewoluowały w różnych liniach ewolucyjnych poprzez zróżnicowane szlaki rozwojowe, mechanizmy genetyczne i strategie reprodukcyjne, przy czym zjawiska takie jak samozapłodnienie, hybrydyzacja oraz apomiksja rozszerzają zakres organizacji rozrodu poza konwencjonalne kategorie płciowe. Procesy zapylania, dobór płciowy oraz interakcje ekologiczne pokazują, że efekty rozrodu wynikają z zależnych od kontekstu oddziaływań między funkcjami płciowymi, procesami rozwojowymi, cechami fenotypowymi a warunkami środowiskowymi. Historyczne klasyfikacje botaniczne odzwierciedlają antropocentryczną terminologię, która wpływała na sposób opisywania i interpretowania płciowości roślin, co pokazuje, jak kategorie naukowe mogą kształtować postrzeganie różnorodności biologicznej. Choć binarne kategorie płci mają wartość biologiczną i praktyczną, stają się niewystarczające, gdy traktuje się je jako uniwersalne i niezmienne w odniesieniu do różnych linii ewolucyjnych roślin, etapów cyklu życiowego czy poszczególnych wymiarów organizacji płciowej. W związku z tym w niniejszym przeglądzie zaproponowano perspektywę uwzględniającą specyfikę biologii roślin i zorientowaną na procesy, w której utrwalone kategorie binarne zachowują swoją wartość opisową w określonych kontekstach biologicznych, nie stanowiąc jednak uniwersalnie wystarczającego modelu organizacji płciowej roślin. Ustalenia te mają również szersze znaczenie dla filozofii środowiskowej, ukazując, w jaki sposób klasyfikacje biologiczne mogą zachować użyteczność naukową, pozostając jednocześnie otwartymi na zmiany ewolucyjne, złożoność ekologiczną oraz dynamiczny charakter systemów żywych.

Słowa kluczowe:

różnorodność płciowa roślin, systemy płciowe roślin, plastyczność reprodukcyjna, klasyfikacja biologiczna, filozofia środowiskowa, różnorodność biologiczna, zrównoważony rozwój

Pobierz pliki

Zasady cytowania

Panda, T. (2026). Różnorodność płciowa roślin: na styku mechanizmów ewolucyjnych, perspektyw epistemologicznych i zrównoważonego rozwoju. Studia Ecologiae Et Bioethicae. https://doi.org/10.21697/seb.5911

Cited by / Share

Ta strona używa pliki cookie dla prawidłowego działania, aby korzystać w pełni z portalu należy zaakceptować pliki cookie.