Abstrakt

Artykuł jest próbą przybliżenia, w ogólnych zarysach, złożonej, kontrowersyjnej, tajemniczej i intrygującej postaci Swedenborga oraz jego dzieła. Polski odbiorca często ma do czynienia z bardziej lub mniej kompetentnymi przekazami z drugiej bądź trzeciej ręki czy też z subiektywnymi interpretacjami (polski romantyzm, Cz. Miłosz, wątpliwej jakości mistycyzm i ezoteryka). Tymczasem dzieła szwedzkiego naukowca i teozofa pozostają dlań w znacznej mierze nieznane czy wręcz niedostępne, na co składa się brak kompetentnych, krytycznych przekładów, a także prac akademickich (mimo pewnych zmian w tej mierze w ostatnich latach). Oprócz języka (a także – co niebagatelne – stylu, który nie zyska na klarowności nawet w najbardziej „przystępnym” przekładzie), barierę stanowi niedostatek rzetelnej – również krytyczno-polemicznej – literatury, ale też kulturowa odmienność czy wręcz obcość przedmiotowego zjawiska: Swedenborg-mistyk wyrósł na podglebiu szwedzkiego luteranizmu, jego koncepcje uderzające w chrześcijańskie i katolickie dogmaty (negowanie Trójcy Świętej, Bożego synostwa Chrystusa, nieobecność wątków maryjnych) nie miały większych szans przyjąć się szerzej na polskim gruncie. W radykalnych interpretacjach szwedzki teozof bywa postrzegany jako opętany przez demony (R. Tekieli) albo co najmniej jako psychiczny dewiant (K. Jaspers). Jego upodobania transowe czy wizje erotyczne są zapewne atrakcyjne literacko, dostarczają też wdzięcznego materiału dla analiz psychologicznych bądź psychoanalitycznych, nie mogą jednak sprzyjać szerszemu zadomowieniu się tego autora jako autorytetu czy istotnego punktu odniesienia. Z tym wszystkim Swedenborg pozostaje ważny ze względu na piętno, jakie odcisnął w kulturze – euroamerykańskiej, ale i polskiej przecież, począwszy od Mickiewicza i Słowackiego. Jego dokonania naukowe i techniczne, w sferze koncepcyjno-spekulatywnej oraz w sferze praxis, z okresu przed mistycznym przełomem, bywają znakomite, czasem wręcz zdumiewające – i jako takie niewątpliwie powinny cieszyć się większą rozpoznawalnością.