Abstrakt

Autorka, zasłużona bibliografka i bibliotekarka, historyczka i krytyczka literatury, pisarka, tłumaczka oraz działaczka polskiej emigracji przedstawia – w ujęciu stanowiącym prawdopodobnie pierwsze międzynarodowe opracowanie tego tematu – fascynujący portret jednej z najbardziej tajemniczych i intrygujących postaci w dziejach osiemnasto- i wczesnodziewiętnastowiecznego wolnomularstwa, alchemii, iluminizmu oraz polskiego mesjanizmu. Współzałożyciel i przywódca ezoterycznej, chrześcijańsko-mistycznej grupy zwanej awiniońskimi iluminatami (Illuminés d'Avignon) hrabia Grabianka był polskim szlachcicem z majętnego rodu, który uwikłał się w ezoteryczne i masońskie przedsięwzięcia oraz awantury swojej epoki. Danilewicz Zielińska ze swadą opisuje jego relacje m.in. z Dom Pernetym, współzałożycielem stowarzyszenia (a przy okazji tłumaczem dwóch ważnych dzieł Swedenborga na język francuski), a także wpływ wyroczni „Świętego Słowa” (Sainte Parole) na nich i ich zwolenników. Kolejną ważną postacią w tej historii jest Robert Hindmarsh działający w Londynie współtwórca swedenborgianizmu, autor Rise and Progress of the New Jerusalem Church, który szczegółowo zrelacjonował wizytę Grabianki w swojej londyńskiej wspólnocie. Przedstawione zostało pełne przygód życie Grabianki – od edukacji na dworze Stanisława Leszczyńskiego (byłego króla Polski) w Lotaryngii, poprzez jego kontakty i podróże po Francji, Berlinie oraz wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Podolu). Grabiankę spotkał nędzny koniec: choć dobrowolnie udał się do Petersburga, gdzie zyskał dużą popularność wśród tamtejszej elity arystokratycznej, pozyskując wielu jej przedstawicieli do nowo założonej loży masońskiej, ostatecznie został oskarżony o szpiegostwo na rzecz Francji oraz spiskowanie w celu przeprowadzenia zamachu stanu. Uwięziony przez władze carskie w petersburskiej Twierdzy Pietropawłowskiej zmarł wkrótce przed rozpoczęciem procesu.