Civilizational Changes as a Challenge to Education:  Nurturing Human Integrity

Ryszard Sadowski

doi:10.21697/fp.2026.1.16

Opublikowane: 2026-08-28

Tom 16 Nr 1 (2026)

Zmiany cywilizacyjne wyzwaniem dla wychowania. W trosce o integralność człowieka

Ryszard Sadowski

Forum Pedagogiczne

Dział: Colloquia

https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.16

Abstrakt

Artykuł podejmuje próbę diagnozy najważniejszych wyzwań wychowawczych współczesnej cywilizacji z perspektywy ‘warstwowej’ koncepcji człowieka autorstwa Konrada Lorenza. Centralnym punktem tej koncepcji jest teza, że człowiek składa się z trzech warstw/komponentów: 1) ciało, 2) dusza (psychika) i 3) duch/umysł. Należy jednak zauważyć, że komponenty biologiczne (ciało i dusza) rozwijają się w odmiennym tempie niż komponent kulturowy (duch/umysł), co prowadzi do ich rozwarstwienia, a co za tym idzie – regresu człowieczeństwa (waning of humaneness). W tym kontekście autor analizuje cztery spośród ośmiu tzw. ‘grzechów śmiertelnych cywilizowanej ludzkości’. Lorenz uważa, że ‘grzechy’ te stanowią śmiertelne zagrożenia wynikające z przyspieszonego rozwoju komponentu kulturowego, za którym nie nadążają komponenty biologiczne. Artykuł analizuje w kontekście wyzwań pedagogicznych następujące ‘grzechy’: 1) degradacja przyrody; 2) neurotyczna pogoń za sukcesem; 3) entropia uczuć oraz 4) zerwanie z tradycją. Każde z tych zjawisk ukazane jest jako poważne wyzwanie dla procesu wychowawczego. Artykuł nie formułuje konkretnych strategii czy postulatów pedagogicznych, lecz identyfikuje te wyzwania i zachęca pedagogów i filozofów wychowania do refleksji nad koniecznością ich uwzględnienia w procesie wychowawczym, a tym samy do ochrony człowieczeństwa jako celu wychowania w świecie zdominowanym przez dynamiczne i często dehumanizujące przemiany cywilizacyjne.

Słowa kluczowe:

filozofia edukacji, edukacja ekologiczna, antropologia środowiskowa, Konrad Lorenz, rozwój cywilizacyjny, zmiany cywilizacyjne, SDG 4

Pobierz pliki

pdf (English)

Zasady cytowania

Sadowski, R. (2026). Zmiany cywilizacyjne wyzwaniem dla wychowania. W trosce o integralność człowieka. Forum Pedagogiczne, 16(1), 185–202. https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.16

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.
Google Scholar

Chen, B.-B. (2018). High-pressure culture and its effects on mental health of adolescents. Journal of Adolescent Research, 33(3), 275–295.
Google Scholar

Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press.
Google Scholar

Liu, J., & Green, R. J. (2023). The effect of exposure to nature on children’s psychological well-being: A systematic review of the literature. Urban Forestry & Urban Greening, 81, 127846. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2023.127846
Google Scholar

Lorenz, K. (1970). The enmity between generations and its probable ethological causes. Psychoanalytic Review, 57(3), 333.
Google Scholar

Lorenz, K. (1973). Civilized man’s eight deadly sins. Methuen.
Google Scholar

Lorenz, K. (1977). Behind the mirror: A search for a natural history of human knowledge. Methuen Books.
Google Scholar

Lorenz, K. (1981). The foundations of ethology. Springer.
Google Scholar

Lorenz, K. (1989). The waning of humaneness. Unwin Hyman.
Google Scholar

Lorenz, K., & Kreuzer, F. (1983). Leben ist Lernen. Von Immanuel Kant zu Konrad Lorenz: Ein Gespräch über das Lebenswerk des Nobelpreisträgers. R. Piper & Co. Verlag.
Google Scholar

Łepko, Z. (1999). W sprawie antropologicznych aspektów ekofilozofii [On the anthropological aspects of ecophilosophy]. In J. M. Dołęga & J. W. Czartoszewski (Eds.), Ochrona środowiska w filozofii i teologii (pp. 265–280). Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej.
Google Scholar

Łepko, Z. (2001). Etologiczne inspiracje ekofilozofii [Ethological inspirations of ecophilosophy]. In J. M. Dołęga, J. W. Czartoszewski, & A. Skowroński (Eds.), Ochrona środowiska społeczno-przyrodniczego w filozofii i teologii (pp. 135–164). Wydawnictwo UKSW.
Google Scholar

Łepko, Z. (2017). Ekopedagogiczna relewancja etologii [Eco-educational relevance of ethology]. Seminare, 38(1), 53–73. https://doi.org/10.21852/sem.2017.1.04
Google Scholar

Łepko, Z. (2018). W sprawie środowiskowej ochrony człowieczeństwa człowieka [On environmental protection of man’s humanity]. Seminare, 39(1), 69–80. https://doi.org/10.21852/sem.2018.1.06
Google Scholar

Piątek, Z. (1998). Osiem grzechów głównych naszej cywilizacji w ujęciu Konrada Lorenza a kryzys środowiskowy [The eight deadly sins of our civilization according to Konrad Lorenz and the environmental crisis]. In J. Dębski (Ed.), Humanistyka, przyrodoznawstwo, technika w obliczu kryzysu biosfery [Humanities, natural sciences, technology in the face of the biosphere crisis] (pp. 153–163). Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie.
Google Scholar

Sadowski, R. F. (2015). Filozoficzny spór o rolę chrześcijaństwa w kwestii ekologicznej [A philosophical dispute over the role of Christianity in ecological issues]. Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego. https://doi.org/10.21852/tnfs.2015.1
Google Scholar

Sadowski, R. F. (2023). Remarks on the concept of a sustainable city in light of Konrad Lorenz’s concept of man. Sustainability, 15(3), 2443. https://doi.org/10.3390/su15032443
Google Scholar

Seery, M. D. (2011). Resilience: A silver lining to experiencing adverse life events? Current Directions in Psychological Science, 20(6), 390–394. https://doi.org/10.1177/0963721411424740
Google Scholar

Vella-Brodrick, D. A., & Gilowska, K. (2022). Effects of nature (greenspace) on cognitive functioning in school children and adolescents: A systematic review. Educational Psychology Review, 34(3), 1217–1254. https://doi.org/10.1007/s10648-022-09658-5
Google Scholar

Wuketits, F. M. (2012). Zivilisation in der Sackgasse: Plädoyer für eine artgerechte Menschenhaltung. Mankau Verlag.
Google Scholar