Edukacja dla przetrwania i zrównoważonego rozwoju. Wartości i kultura uczenia się w czasach kryzysu

Marta Dobrzyniak

doi:10.21697/fp.2026.1.4

Opublikowane: 2026-08-28

Tom 16 Nr 1 (2026)

Edukacja dla przetrwania i zrównoważonego rozwoju. Wartości i kultura uczenia się w czasach kryzysu

Marta Dobrzyniak

Forum Pedagogiczne

Dział: Dział tematyczny

https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.4

Abstrakt

Edukacja dla przetrwania oznacza zaangażowanie wszystkich w troskę o Ziemię, ludzi i wszystkie żywe gatunki, w sposób sprzyjający harmonijnemu współistnieniu i przetrwaniu. Istotne znaczenie ma kultura uczenia się, obejmująca relacje oparte na zgodnym współistnieniu uczestników procesu edukacyjnego oraz wartości ogólnoludzkie, które stanowią podstawę postrzegania naszego miejsca na planecie i sposobu, w jaki odnosimy się do siebie nawzajem. Dyskusja na temat edukacji dla przetrwania wymaga interdyscyplinarnego podejścia. Wychodząc od przeglądu tez dotyczących skutków wzrostu oraz wyzwań związanych z pomyślną przyszłością Ziemi, autorka, odwołując się do antropocentryzmu i teorii krytycznych, wskazuje na znaczenie wartości. Szczególne znaczenie w tym kontekście ma uczenie się transgresywne, zakorzenione w pedagogice krytycznej. Rozwijanie w procesie uczenia się krytycznej refleksyjności, krytycznej mądrości, zdolności do dialogu i osiągania konsensusu oraz myślenia abstrakcyjnego wskazuje na wyzwania stojące przed edukacją dla przetrwania opartą na wartościach.

Słowa kluczowe:

edukacja dla przetrwania, ekopedagogika, globalne obywatelstwo, krytyczna mądrość, kultura uczenia się, transgresywne uczenie się, troska, wartości, SDG 4

Pobierz pliki

pdf (English)

Zasady cytowania

Dobrzyniak, M. (2026). Edukacja dla przetrwania i zrównoważonego rozwoju. Wartości i kultura uczenia się w czasach kryzysu. Forum Pedagogiczne, 16(1), 39–48. https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.4

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Arendt, H. (2020). Kondycja ludzka. Wydawnictwo Aletheia.
Google Scholar

Bendell, J. (2023). Breaking together: A freedom-loving response to collapse. Good Works. https://insight.cumbria.ac.uk/id/eprint/7235/1/Bendell_BreakingTogetherA.pdf
Google Scholar

Bendell, J., & Read, R. (2021). Deep adaptation, navigating the realities of climate chaos. Polity Press. https://www.researchgate.net/publication/360947368_Deep_Adaptation_Navigating_the_Realities_of_Climate_Chaos
Google Scholar

Bohler, S. (2020). Zachłanny mózg (Ł. Musiał, tłum.). JK Wydawnictwo sp. z o.o., sp. k.
Google Scholar

Bourn, D. (2021). Ecopedagogy: Critical environmental teaching for planetary justice and global sustainable development. Policy and Practice: A Development Education Review, 32, 147–149.
Google Scholar

Bourn, D., & Tarozzi, M. (Eds.). (2024). Pedagogy of hope for global and social justice. Bloomsbury Academic.
Google Scholar

Bryant, J. C., & Farrell, J. (2023). The influence of the nature-culture dualism on morality. In Hitlin et al. (Eds.), Handbook of the sociology of morality (Vol. 2). https://doi.org/10.1007/978-3-031-32022-4_18
Google Scholar

Castoriadis, C. (1987). The imaginary institution of society. Polity Press. https://files.libcom.org/files/57798630-Castoriadis-The-Imaginary-Institution-of-Society.pdf
Google Scholar

Cooper, T., Corney, T., & Gorman, J. (2024). Youth work for people and planet: Integrating insights from ecopedagogy into youth work. Youth, 4, 735–744. https://doi.org/10.3390/youth4020049
Google Scholar

Kothari, A., Salleh, A., Escobar, A., Demaria, F., & Acosta, A. (Eds.). (2019). Pluriverse: A post-development dictionary. Tulika Books.
Google Scholar

Freire, P. (2005). Pedagogy of the oppressed. The Continuum International Publishing Group Inc.
Google Scholar

Freire, P. (2021). Pedagogy of hope. Bloomsbury Academic.
Google Scholar

Gadotti, M. (2008). What we need to learn to save the planet. Journal of Education for Sustainable Development, 2(1), 21–30. https://doi.org/10.1177/097340820800200108
Google Scholar

Gadotti, M. (2010). Reorienting education practices towards sustainability. Journal of Education for Sustainable Development, 4(2), 203–211. https://doi.org/10.1177/097340821000400207
Google Scholar

Gaztambide-Fernández, R., Brant, J., & Desai, C. (2022). Toward a pedagogy of solidarity. Curriculum Inquiry, 52(3), 251–265. https://doi.org/10.1080/03626784.2022.2082733
Google Scholar

Habermas, J. (1986). Knowledge and human interests. Polity Press.
Google Scholar

Habermas, J. (2015). Teoria działania komunikacyjnego. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Heikkinen, H. L. T., Huttunen, R., Mahon, K., & Kemmis, S. (2024). Beyond an anthropocentric view of praxis: Towards education for planetary well-being. Environmental Education Research, 30(7), 1147–1160. https://doi.org/10.1080/13504622.2024.2326460
Google Scholar

Illeris, K. (2007). How we learn: Learning and non-learning in school and beyond. Roskilde University Press.
Google Scholar

Jancovici, M., & Blain, C. (2024). Świat bez końca (K. Sajdakowska & K. Udrycka, tłum.). Timof i Cisi Wspólnicy.
Google Scholar

Kaasa, A., & Welzel, C. (2023). Elements of Schwartz’s model in the WVS: How do they relate to other cultural models? Cross-Cultural Research, 57(5), 431–471. https://doi.org/10.1177/10693971231179792
Google Scholar

Kliampa, A. (2024). Transforming education in an era of climate change. From economic growth to degrowth discourses and cases of eco-logical practices in education. Apollo: University of Cambridge. https://doi.org/10.17863/CAM.107223
Google Scholar

Klus-Stańska, D. (2018). Paradygmaty dydaktyki. Myśleć teorią o praktyce. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Kozielecki, J. (2009). Psychotransgresjonizm – zarys nowego paradygmatu. In J. Kozielecki, Nowe idee w psychologii. Psychologia XXI wieku. GWP.
Google Scholar

Kwieciński, Z. (2007). Potrzeba alfabetyzacji krytycznej. Kultura i Edukacja, 3, 111–117.
Google Scholar

Lampert, M., Inglehart, R., Metaal, S., Schomaker, H., & Papadongas, P. (2021). Curfew for coronavirus. Glocalities. https://glocalities.com/reports/valuestrends
Google Scholar

Melosik, Z. (2024). Dyscyplina naukowa i tożsamość naukowca. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Google Scholar

Mignolo, W. D., & Mezzadra, S. (2015). The anomie of the Earth: Philosophy, politics, and autonomy in Europe and the Americas (F. Luisetti, J. Pickles, & W. Kaiser, Eds.). Duke University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv111jjmk
Google Scholar

Minoia, P., & Castro-Sotomayor, J. (2024). Education and socioenvironmental justice in the pluriverse: Decolonial perspectives. Globalizations, 21(2), 303–312. https://doi.org/10.1080/14747731.2024.2316880
Google Scholar

Misiaszek, G. W. (2021). An ecopedagogical, ecolinguistical reading of the Sustainable Development Goals (SDGs): What we have learned from Paulo Freire. Educational Philosophy and Theory, 54(3), 2297–2311. https://doi.org/10.1080/00131857.2021.2011208
Google Scholar

Murphy, M., & Fleming, T. (Eds.). (2012). Habermas, teoria krytyczna i edukacja (K. Liszka, tłum.). Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Google Scholar

Najder-Stefaniak, K. (2020). Odpady z perspektywy myślenia ekosystemowego. In R. F. Sadowski & A. Kosieradzka-Federczyk (Eds.), Odpady miarą sukcesu i porażki cywilizowanej ludzkości. KSAP.
Google Scholar

Pantzar, K. (2023). Interview with Arjen Wals: A pedagogy of hope for a greener world. ELM European Lifelong Learning Magazine. https://elmmagazine.eu/interview-with-arjen-wals-a-pedagogy-of-hope-for-a-greener-world/
Google Scholar

Pashby, K., da Costa, M., & Sund, L. (2020). Pluriversal possibilities and challenges for global education in Northern Europe. Journal of Social Science Education, 19(4), 45–62. https://doi.org/10.4119/jsse-3463
Google Scholar

Przybylska, E. (2015). Kultury uczenia się: kilka refleksji w kontekście uczenia się przez całe życie. Rocznik Andragogiczny, 21, 119–132. https://doi.org/10.12775/RA.2014.008
Google Scholar

Redclift, M. (2005). Sustainable development 1987–2005: An oxymoron comes of age. Sustainable Development, 13, 212–227. https://doi.org/10.1002/sd.281
Google Scholar

Reiter, B. (Ed.). (2018). Constructing the pluriverse: The geopolitics of knowledge. Duke University Press. https://doi.org/10.1515/9781478002017
Google Scholar

Rogers, M. (1994). Learning about global futures: An exploration of learning processes and changes in adults (DEd thesis). University of Toronto.
Google Scholar

Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116
Google Scholar

Scheunpflug, A., Osterrieder, M., Banze, A.-C., & Abele-Brehm, A. (2024). Global values in school curricula. In D. Bourn & M. Tarozzi (Eds.), Pedagogy of hope for global and social justice. Bloomsbury Academic. https://doi.org/10.5040/9781350326293
Google Scholar

Thunberg, G. (2022). The climate book. Penguin Press.
Google Scholar

Welzel, C. (2014). Freedom rising: Human empowerment and the quest for emancipation. Cambridge University Press.
Google Scholar

Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Scholar.
Google Scholar

WWF. (2024). Living planet report 2024: A system in peril. WWF. https://www.wwf.org.uk/sites/default/files/2024-10/living-planet-report-2024.pdf
Google Scholar