Zapomniana kategoria aktu mimowolnego (actus involuntarius). Walor aktu mimowolnego i jego implikacje w kanonicznym prawie małżeńskim

Ginter Dzierżon

doi:10.21697/im.2025.36.02.01

Opublikowane: 2025-12-27

Tom 36 Nr 2 (2025)

Zapomniana kategoria aktu mimowolnego (actus involuntarius). Walor aktu mimowolnego i jego implikacje w kanonicznym prawie małżeńskim

Ginter Dzierżon

Ius Matrimoniale

Dział: Rozprawy i artykuły

https://doi.org/10.21697/im.2025.36.02.01

Abstrakt

W zaprezentowanym opracowaniu przedmiotem uwagi Autora stała się nieobecna we współczesnej doktrynie kanonistycznej kategoria aktu mimowolnego (actus involuntarius), będąca przedmiotem uwagi niektórych średniowiecznych myślicieli (Abelard, św. Tomasz). Zasadniczym celem badawczym opracowania stała się z jednej strony kwestia implikacji tej kategorii w funkcjonowaniu kanonicznego prawa małżeńskiego, z drugiej zaś, odpowiedź na kluczowe pytanie: czy nawiązanie do kategorii aktu mimowolnego nie podważa teorii aktu prawnego, stosowanej w prawie małżeńskim? Prezentując dokonania przedstawicieli nauk medycznych i psychologicznych nad mózgiem ludzkim Autor wykazał, iż rezultaty badań wskazują na istnienie aktów determinujących ludzkie dzialanie, pozostających poza sferą wolitywną. W jego opinii założenie istnienia takich aktów nie podważa jednak teorii aktu prawnego.

Badając wady zgody małżeńskiej wiążące się funkcjonowaniem rozumu (symulacja, błąd, brak używania rozumu, brak rozeznaniaoceniającego) Autor stanął na stanowisku, iż we wszystkich tych hipotezach brak woli skutkuje nieistnieniem konsensu, co znajduje przełożenie w nieistnieniu małżeństwa (matrimonium inexistens).

Słowa kluczowe:

akt mimowolny, wolna wola, rozum, teoria aktu prawnego, małżeństwo kanoniczne

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Dzierżon, G. (2025). Zapomniana kategoria aktu mimowolnego (actus involuntarius). Walor aktu mimowolnego i jego implikacje w kanonicznym prawie małżeńskim. Ius Matrimoniale, 36(2). https://doi.org/10.21697/im.2025.36.02.01

Cited by / Share

Bibliografia

ABELARDUS P., Expositio in Epistolam ad Romanos, PL 178, s. 731-782.
Google Scholar

ABELARD P., Rozprawy. Etyka czyli poznaj samego siebie, tłum. L. JACHIMOWICZ, Warszawa 1969, s. 155-262.
Google Scholar

ABELARD P., Rozprawy. Rozmowa pomiędzy filozofem, Żydem i chrześcijaninem, tłum. L. JACHIMOWICZ, Warszawa 1969, s. 201, s. 5-154.
Google Scholar

ANDRZEJCZUK I., Od etyki Arystotelesa do filozofii moralnej Tomasza, Warszawa 2021.
Google Scholar

ANSELME P., Unconscious will as a neurobehavioral mechanism against adversity, Neuroscience and Biobehavioral Reviews 169 (2025), s. 1-14, https://www.bio.psy.ruhr-uni-bochum.de/bpsy/mam/content/papers/anselme__2025__unconscious_will.pdf [dostęp: 17.01.2025]. DOI: https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2024.105985
Google Scholar

BERGAMINO F., La razionalità e la libertà della scelta in Tommaso D’Aquino, Roma 20202.
Google Scholar

BIZOŃ M., Psychologia etyczna w myśli greckiej okresu klasycznego i hellenistycznego, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 21-36.
Google Scholar

BOROWSKI H., Problem wolnej woli a determinizm, Annales Universitatis Mariae Curie - Skłodowska 16 (1961) nr 2, s. 23-31.
Google Scholar

CRICK F., Zdumiewająca hipoteza, czyli nauka w poszukiwaniu duszy, tłum. B. CHACIŃSKA-ABRAHAMOWICZ I M. ABRAHAMOWICZ, Warszawa 1997.
Google Scholar

DOBROWOLSKI J., Czy wola jest wolna?, Warszawa 2022.
Google Scholar

DOMAŃSKA A., Koncepcja czynu moralnego w etyce Piotra Abelarda, Studia Filozoficzne 10 (1979), s. 39-52.
Google Scholar

DZIERŻON G., Niezdolność do zawarcia małżeństwa jako kategoria kanoniczna, Warszawa 2002.
Google Scholar

ERLEBACH G., Il «capo di nullità» secondo la giurisprudenza della Rota Romana, Quaderni dello Studio Rotale 19 (2009), s. 131-162.
Google Scholar

FELDMAN BARRET L., How Emotions Are Made. The Secret Life of the Brain, Dublin 2008.
Google Scholar

GHERRI P., Discernere e scegliere nella Chiesa, w: P. GHERRI (red.), Discernere e scegliere nella Chiesa. Atti della Giornata Canonistica Interdisciplinare, Roma Press 2016, s. 9-41.
Google Scholar

GILSON E., Historia filozofii chrześcijańskiej w wiekach średnich, tłum. S. ZALEWSKI, Warszawa 1987.
Google Scholar

GLINKA M., Rola komórek glejowych w procesach poznawczych, w: A. GUT, Z. WRÓBLEWSKI (red.), Próby kognitywistyczne, Lublin 2012, s. 73-84.
Google Scholar

GRANADO HIJELMO I., Error, w: J. OTADUY, A. VIANA, J. SEDANO (red.), Diccionario general de Derecho canónico, t. 2, Pamplona 2012, s. 661-669.
Google Scholar

HARRIS S., Free Will, New York 2012.
Google Scholar

HERBUT J., Woluntaryzm, w: J. HERBUT (red.), Leksykon filozofii klasycznej, Lublin 1997, s. 542-543.
Google Scholar

HOLBÖCK C., Tractatus de jurisprudentia Sacrae Romanae Rotae, Graetiae-Vindobonae-Coloniae 1957.
Google Scholar

JAKYMOWICZ M., Psychologiczne podstawy podmiotowości. Szkice teoretyczne, studia empiryczne, Warszawa 2008.
Google Scholar

JUDYCKI S., Wolność i determinacja, w: Materiały V Światowego Kongresu Filozofii Chrześcijańskiej: KUL - Lublin, 20-25 sierpnia 1996, Lublin, s. 1-11, https://www.kul.pl/files/108/Wolnosc_i_determinacja.pdf. [dostęp: 15.03.2025].
Google Scholar

KADZIKOWSKA-WRZOSEK R., Determinizm i nieświadoma wola a podmiotowość, Psychologia Społeczna 21 (2012) nr 7, s. 140-150.
Google Scholar

KIEŁBASA J., Ikoniczna koncepcja człowieka a jedność woli i rozumu na gruncie antropologii wczesnochrześcijańskiej, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 99-107.
Google Scholar

KIEŁBASA J., Pierwsze zapowiedzi późnośredniowiecznego woluntaryzmu w myśli XII wieku, w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 235-249.
Google Scholar

KIEŁBASA J., XII-wieczna konfrontacja definicji i charakterystyk wolnego wyboru (liberum arbitrium), w: J. KIEŁBASA (red.), Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XII wieku, Kraków 2022, s. 250-272.
Google Scholar

KUREK Ł., Problem wolnej woli z perspektywy nauk empirycznych, Logos i Ethos 1 (30) (2011), s. 99-138.
Google Scholar

MENZINGER S., Finzioni del diritto medievale, Macerata 2023.
Google Scholar

MOSCARELLO G., «Error qui versetur circa id quo substantiam actus constituit» (can. 126), Roma 2001.
Google Scholar

MOSKOWITZ G.B., LI P., KIRK E.R., The implicit volition model: On the preconscious regulation of temporarily adopted golas, Advances in Experimental Social Psychology Journal 36 (2004), s. 317-413. DOI: https://doi.org/10.1016/S0065-2601(04)36006-5
Google Scholar

MUNÉVAR G., Naturalistyczne wyjaśnienie wolnej woli (I), Filozoficzne Aspekty Genezy 10 (2013), s. 112-137. DOI: https://doi.org/10.53763/fag.2013.10.82
Google Scholar

NACCI M., I principi generali del diritto nell’argomentazione canonica: brevi cenni storici, w: P. GHERII (red.), Logica e Diritto: tra argomentazione e scoperta, Roma 2011, s. 347-357.
Google Scholar

PALACZ R., Abelard, Warszawa 1966.
Google Scholar

PERZ Z., Actus humanus. Teologiczne aspekty działania moralnego, Warszawa 1999.
Google Scholar

RAHNER K., O możliwości wiary dzisiaj, tłum. A. MORAWSKA, Kraków 1983.
Google Scholar

ROJEK K., Wolność w kontekście determinizmu - analiza porównawcza teorii - N. Hartmanna i R.H. Kane’a, Lublin 2019.
Google Scholar

RYAN R.M., DECI E.L., Self-Regulation and the Problem of Human Autonomy: Does Psychology Need Choice, Self-Determination, and Will?, Journal of Personality 74 (2006), s. 1157-1586. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2006.00420.x
Google Scholar

SAPOLSKY R., Determined. The Science of Life Without Free Will, Dublin 2023.
Google Scholar

SERRANO DEL POZZO I., Debilidad de la voluntad y dominio racional: el problema de la incontinencia y la continencia en la filosofía de Tomás de Aquino, Pamplona 2012.
Google Scholar

SIEMIEŃSKI K., Doktryna etyczna Piotra Abelarda, Studia Filozoficzne 182 (1981) nr 1, s. 149-159.
Google Scholar

TARUFFO M., Il concetto di «Prova» nel diritto processuale, w: P. GHERII (red.), Linguaggi e concetti nel diritto, Roma 2013, s. 175-188.
Google Scholar

THOMAS AQUINATUS, Opera omnia, S. FRETTÉ, P. MARRÉ (red), Parisiis 1971-1875.
Google Scholar

WAGNER D.M., Illusion of Conscious Will, Cambridge 20172.
Google Scholar