Dziennik Elizy Branickiej z podróży po Wołyniu 1836 roku

Dagny Nestorow

doi:10.21697/sc.2026.33.1.13

Opublikowane: 2026-10-26

Tom 33 Nr 1 (2026)

Dziennik Elizy Branickiej z podróży po Wołyniu 1836 roku

Dagny Nestorow

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.13

Abstrakt

Tematem niniejszego artykułu jest rękopiśmienny dziennik podróży po Wołyniu z roku 1836, przechowywany w Bibliotece XX Czartoryskich w Krakowie. Analiza jego treści umożliwiła wskazanie jako autorki dziennika Elizy Branickiej, późniejszej Krasińskiej. Omówiono podróż, jaką młoda arystokratka rozpoczęła w Aleksandrii w październiku 1836 roku, odwiedzając dawne dobra wchodzące w skład tzw. klucza tulczyńskiego, należącego niegdyś do jej dziadka Stanisława Szczęsnego Potockiego. Dziennik ten stał się również okazją do poznania sposobu widzenia świata przez młodą Elizę. Poza opublikowaną edycją wyboru korespondencji Elizy z Branickich Krasińskiej autorstwa Zbigniewa Sudolskiego jest to jedyne znane dotychczas tak wczesne źródło dotyczące młodości Elizy Branickiej.

Słowa kluczowe:

Eliza z Branickich Krasińska, Zygmunt Krasiński, Dziennik podróży, Ukraina, Wołyń

Inne teksty tego samego autora

Dagny Nestorow, „Journal. Dziennik podróży po Ukrainie, od Aleksandrii do Uściługa” 1836 , Saeculum Christianum. Pismo Historyczne: Tom 33 Nr 1 (2026)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Nestorow, D. (2026). Dziennik Elizy Branickiej z podróży po Wołyniu 1836 roku. Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1), 158–173. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.13

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Biblioteka Czartoryskich w Krakowie (BCzart.)
Google Scholar

BCzart., rkps 12135, Journal. Dziennik podróży po Ukrainie, od Aleksandrii do Uściługa, 1836.
Google Scholar

Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 1: Listopad 1835 – czerwiec 1848 (listy nr 1–425), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, przekład U. Sudolska, Warszawa 1995.
Google Scholar

Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 2: Czerwiec 1848 – maj 1853 (listy nr 426–919), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, przekład U. Sudolska, Warszawa 1996.
Google Scholar

Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 3: Czerwiec 1853 – lipiec 1863 (listy nr 920–1539), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, przekład U. Sudolska, Warszawa 1996.
Google Scholar

Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 4: Lipiec 1863 – maj 1876 (listy nr 1540–2085), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, przekład U. Sudolska, Warszawa 1996.
Google Scholar

Archiwum cyfrowe Marii Janion, Listy Elizy z Branickich-Krasińskiej jako głos artystki, https://janion.pl/items/show/38 (dostęp: 17.01.2024).
Google Scholar

Abramczuk O.K., Potocka z Sułkowskich Ewa Karolina, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 27, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1983, s. 737–738.
Google Scholar

Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 1–11, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991–1997.
Google Scholar

Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, Warszawa 1844, t. 1–2.
Google Scholar

Barańska A., „Polska ambasador” przy Watykanie – Zofia z Branickch Odescalchi (1821–1886), w: Od Paryża do Irkucka… i dalej. Niecodzienne przypadki Polaków okresu niewoli narodowej, red. A. Barańska, E. Niebelski, Lublin 2017, s. 77–132.
Google Scholar

Bąkowska P., Funkcjonalizacja obrazu ruin w poezji Adama Jerzego Czartoryskiego, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 487–504.
Google Scholar

Bender A., Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „Polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 68/2020, z. 4, s. 213–233. DOI: https://doi.org/10.18290/rh20684-12s
Google Scholar

Białostocki J., Murdzeńska M., Książkiewicz D., Kuglin J., Catalogue of paintings: foreign schools, National Museum in Warsaw, vol. 2: N-Z, Warszawa 1970.
Google Scholar

Durot-Boucé E., Le Lierre et la chauve-souris, Paris 2004. DOI: https://doi.org/10.4000/books.psn.4144
Google Scholar

Egodokumenty – samoświadectwa – egodokumentalność. Teoria i praktyka, red. W. Chorążyczewski, H. Ciechanowski, W. Piasek, S. Roszak, Toruń 2024.
Google Scholar

Egodokumenty. Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze, red. W. Chorążyczewski, A. Pačevicius, S. Roszak, Toruń 2015.
Google Scholar

Frycz A., Początki starożytnictwa i myśli konserwatorskiej w Polsce, „Ochrona Zabytków”, 28/1975, nr 1, s. 13–22.
Google Scholar

Gemra A., „Ślady dni okropnych”: ruiny jako świadkowie zbrodni w wybranych utworach pisarzy anglojęzycznych, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 239–262.
Google Scholar

Inwentarz rękopisów Biblioteki XX Czartoryskich w Krakowie, sygn. 6000–13522, oprac. J. Nowak, J. Pezda, Kraków 2016 [Na prawach rękopisu].
Google Scholar

Iwona D., Zofia e Livio Odescalchi alla luce di due fonti epistolari, „Fabrica Literarum Polono-Italica”, 2020, nr 1(2), s. 95–108. DOI: https://doi.org/10.31261/FLPI.2020.02.08
Google Scholar

Kamionka-Straszakowa J., „Do ziemi naszej”. Podróże romantyków, Kraków 1988.
Google Scholar

Kolinko E., Poufny czy kontrolowany? O typologii dziewiętnastowiecznych dzienników kobiecych i dziewczęcych, „Teksty Drugie”, 2019, nr 1, s. 321–328. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2019.1.22
Google Scholar

Kolbuszewski J., Dwumian ruiny i góry w literaturze przełomu XVIII i XIX wieku. Geologia i literatura, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 365–385.
Google Scholar

Konarski S., Potocka z Potockich Aleksandra, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 27, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1983, s. 731–732.
Google Scholar

Konopczyński W., Branicki Konstanty, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Warszawa 1936, s. 407.
Google Scholar

Kraszewski J.I., Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, Wilno 1840.
Google Scholar

Kuklo C., Badania nad historią kobiet w Polsce w XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 2020, nr 107, s. 13–57. DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6050.107.02
Google Scholar

Kulecka A., Eliza Krasińska wobec manifestacji patriotycznych i powstania styczniowego, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 29/2022, s. 65–84.
Google Scholar

Kulecka A., Europa i ziemie polskie w korespondencji Elizy z Branickich Krasińskiej, w: Educare necesse est – Rzeczpospolita Małych Ojczyzn. Przykłady dobrych praktyk edukacyjnych, red. V. Urbaniak, Warszawa 2021, s. 257–275.
Google Scholar

Kwiatek A., Podróże Izabeli Czartoryskiej i Marii Wirtemberskiej – w kierunku nowych upodobań artystycznych, w: Podróże i podróżopisarstwo w polskiej literaturze i kulturze XIX wieku, red. A. Kowalczyk, A. Kwiatek, Kraków 2015, s. 27–43.
Google Scholar

Lejeune P., Dziewczęce „ja” (O dziennikach panien z XIX wieku), „Teksty Drugie”, 2003, nr 2/3, s. 192–211.
Google Scholar

Lewak A., Branicki Ksawery, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Warszawa 1936, s. 408–409.
Google Scholar

Lipiec M., Eliza z Branickich Krasińska. W nawias wzięta, „Teksty Drugie”, 2000, nr 6, s. 182–193.
Google Scholar

Lipiec M., Listy Elizy z Branickich Krasińskiej jako głos artystki. Referat wygłoszony na seminarium prof. Marii Janiak, 18. 1.1999 [nagranie dostępne w archiwum cyfrowym prof. Marii Janion, nazwa pliku: WYK_18111999_ListyElizyKrasinskiej, https://janion.pl/items/show/38 (dostęp: 17.01.2024)].
Google Scholar

Maciesza A., Branicki Aleksander, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Warszawa 1936, s. 397–398.
Google Scholar

Manikowska E., Kłudkiewicz K., Krajobraz (obraz kraju), w: E. Manikowska, A. Fedorowicz-Jackowska, K. Kłudkiewicz, W. Walanus, M. Woźny, Porządek dziedzictwa w XIX wieku. Polskie pojęcia i wyobrażenia, Warszawa 2023, s. 10–19.
Google Scholar

Manikowska E., Krajoznawstwo, w: E. Manikowska, A. Fedorowicz-Jackowska, K. Kłudkiewicz, W. Walanus, M. Woźny, Porządek dziedzictwa w XIX wieku. Polskie pojęcia i wyobrażenia, Warszawa 2023, s. 7–10.
Google Scholar

Manikowska E., Zabytki przyrody, w: E. Manikowska, A. Fedorowicz-Jackowska, K. Kłudkiewicz, W. Walanus, M. Woźny, Porządek dziedzictwa w XIX wieku. Polskie pojęcia i wyobrażenia, Warszawa 2023, s. 27–30.
Google Scholar

Markuszewska A., Czym nie jest, a czym być powinna korespondencja Elizy z Branickich Krasińskiej, w: Rozmaitości warsztatowe, red. M. Strzyżewski, M. Lutomierski, J. Zyśk, Toruń 2010, s. 85–99.
Google Scholar

Mazurkowa B., Odniesienia do ruin w zapiskach Polek z podróży po Italii w dobie stanisławowskiej, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 119–138.
Google Scholar

Moraczewski J., Starożytności polskie, Poznań 1842–1852, t. 1–2.
Google Scholar

Mościcki H., Branicki Władysław Grzegorz, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Warszawa 1936, s. 412.
Google Scholar

Nalepa M., Hugona Kołłątaja i Juliana Ursyna Niemcewicza relacje z podróży przez miasta i miasteczka wołyńskie, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, 2013, nr 17, s. 149–185.
Google Scholar

Niemcewicz J.U., Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Paryż–Petersburg 1858.
Google Scholar

Nitka M., Twórczość malarzy polskich w papieskim Rzymie w XIX wieku, Warszawa–Toruń 2014.
Google Scholar

Patro-Kucab M., Obecność i znaczenie obrazów oraz motywów „ruinowych” w twórczości Michała Wyszkowskiego i Alojzego Felińskiego, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 505–520.
Google Scholar

Pluta P., Ruiny, gruzy, zgliszcza: metaforyczne i językowe konotacje szczątków architektonicznych, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 195–213.
Google Scholar

Płaszczewska O., „Najlepiej jest być sobą”. Doświadczenia czytelnicze Elizy Krasińskiej, w: Wokół Krasińskiego, red. M. Sokalska, Kraków 2012, s. 217–242.
Google Scholar

Płaszczewska O., Optymizm ruin. Uwagi na marginesie „Króla zamczyska” Seweryna Goszczyńskiego, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 625–640.
Google Scholar

Polarczykowa A., Potocka z Branickich Katarzyna, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 27, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1983, s. 742–743.
Google Scholar

Porębski M., Ikonosfera, Warszawa 1972.
Google Scholar

Przeździecki A., Podole, Wołyń, Ukraina. Obrazy miejsc i czasów, Wilno 1841, t. 1–2.
Google Scholar

Rok B., Wstęp, w: Staropolskie podróżowanie, red. B. Rok, F. Wolański, Kraków 2016.
Google Scholar

Ruszczyc M., Dzieje rodu i fortuny Branickich, Warszawa 1991.
Google Scholar

Skotniczna E., Popularyzacja zabytków ojczystych w grafice polskiej XIX wieku, „Ochrona Zabytków”, 2013, nr 66, s. 325–345.
Google Scholar

Skotniczna E., Widoki architektury w grafice XIX wieku. Z problematyki kształtowania kanonu zabytków narodowych, Kraków 2018.
Google Scholar

Skrabski J., Kościół polski w Rzymie: tożsamość i reprezentacja w perspektywie sztuki, Kraków 2021. DOI: https://doi.org/10.55545/9788367277006
Google Scholar

Sudolski Z., W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004.
Google Scholar

Szkopiński Ł., Wizje i funkcje ruin we francuskich „romans noirs” przełomu XVIII i XIX wieku na przykładzie utworów François Guillaume’a Ducraya-Duminila i Étienne-Léona de Lamothe’a-Langona, w: Tekstowe reprezentacje ruin (1760–1830), red. M. Cieński, P. Pluta, Warszawa 2023, s. 279–293.
Google Scholar

Woźny M., Kłudkiewicz K., Manikowska E., Zabytki przeszłości, w: E. Manikowska, A. Fedorowicz-Jackowska, K. Kłudkiewicz, W. Walanus, M. Woźny, Porządek dziedzictwa w XIX wieku. Polskie pojęcia i wyobrażenia, Warszawa 2023, s. 19–27.
Google Scholar

Wszołek J., Odeschalchi z Branickich Zofia Katarzyna, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 23, Warszawa 1978, s. 535–536.
Google Scholar

Ziarkowski D., Catalogue or Guidebook? Izabela Czartoryska’s Poczet pamiątek zachowanych w Domku gotyckim w Puławach (Collection of Memorabilia Preserved in the Gothic House in Puławy), „Turystyka Kulturowa”, 4/2021, nr 121, s. 28–57. DOI: https://doi.org/10.62875/tk.v4i121.1301
Google Scholar

Żelezińska J., Domowa sztuka Elizy Krasińskiej, „Spotkania z Zabytkami”, 2016, nr 7–8, s. 30–37.
Google Scholar