Altruizm i solidarność społeczna katolików w czasie epidemii cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach

Anita Magowska

doi:10.21697/sc.2026.33.1.14

Opublikowane: 2026-10-26

Tom 33 Nr 1 (2026)

Altruizm i solidarność społeczna katolików w czasie epidemii cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach

Anita Magowska

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.14

Abstrakt

Celem badawczym artykułu jest rozpoznanie genezy i zakresu samoobrony katolickiej części społeczeństwa przed epidemią cholery szerzącą się w 1866 roku w Poznaniu i jego okolicach. Najważniejszą podstawą źródłową były listy przechowywane w Archiwum Archidiecezjalnym i Archiwum Państwowym w Poznaniu, a ponadto ogłoszone drukiem dzienniki Edmunda Bojanowskiego. Zrealizowane metodami komparatystyczną, proweniencyjną, indukcyjną i dedukcyjną badanie doprowadziło do rozpoznania mechanizmu i zakresu solidarności elit społecznych z biedakami zarażonymi cholerą, wtedy nieuleczalną chorobą o często śmiertelnym przebiegu. Zaraza ta zebrała prawie dwukrotnie większe żniwo śmierci wśród polskiej biedoty zamieszkującej prawobrzeżne dzielnice Poznania i okoliczne wsie niż wśród Niemców i Żydów zasiedlających kwartały na drugim brzegu Warty. Wobec obojętności władz pruskich ciężar odpowiedzialności za życie zarażonych cholerą wzięli na siebie polscy ziemianie i księża katoliccy, korzystając z pomocy jeszcze nie zatwierdzonego przez władze kościelne Zgromadzenia Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej. Stosowane przez siostry metody leczenia cholery były zgodne z zaleceniami ówczesnych lekarzy, choć nieracjonalne z perspektywy współczesnej medycyny.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Magowska, A. (2026). Altruizm i solidarność społeczna katolików w czasie epidemii cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach. Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1), 174–188. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.14

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, Konsystorz i Kuria Arcybiskupia: sygn. KA-70, Personalia kleryka Kazimierza Bortliszewskiego 1837-1866; sygn. KA 1331, Akta ks. Leona Zakrzewskiego 1851-66; sygn. KA 9028, Towarzystwo św. Wincentego à Paulo; sygn. OA VI 054, Fundusz Konwersów; sygn. OA VIII 094, Zakłady ochronkowe służebniczek 1855-1897.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Poznaniu: Akta gminy Tarnowo Podgórne, sygn. 82, Akta dotyczące epidemii cholery 1836-1872; Akta miasta Poznania, sygn. 2821, Akta personalne: Dr Teofil Kaczorowski, 1878-1904; Królewski Sąd Obwodowy w Poznaniu, sygn. 1023, W. Breański; Starostwo Powiatowe w Buku 1815-1886, sygn. 22, s. 357.
Google Scholar

Bojanowski E., Dziennik 1853-1871, oprac. A. i T. Szafrańscy, wstęp ks. J. Glemp, Warszawa 1999.
Google Scholar

Bojanowski E., Dziennik, t. 3: 1861-1866, oprac., wstęp L. Smołka, Wrocław 2009.
Google Scholar

Brzeziński A., O odwiedzaniu ubogich: mowa powiedziana na zebraniu Towarzystwa św. Wincentego a Paulo w Poznaniu dnia 8 grudnia 1868 roku, Poznań 1869.
Google Scholar

Budzyń K., Świderski Władysław Jan, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 60/2, z. 209, Warszawa–Kraków 2016, s. 258-260.
Google Scholar

Bystrzycki L., Duchowieństwo polskie Kościoła rzymsko-katolickiego w Wielkopolsce w latach 1815-1918, Koszalin 1966.
Google Scholar

Gerstenberger J., Stasch R., O epidemii cholery azjatyckiej w Poznaniu w 1837 r., „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, 16/1936, s. 40-69.
Google Scholar

Gill G., Cholera and the fight for public health reform in mid-victorian England, „Historian”, 2000, s. 10-16.
Google Scholar

Grot Z., Matecki Teodor Teofil, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 20, Wrocław 1975, s. 180-181.
Google Scholar

Haszyńska S., Epidemie cholery w XIX-wiecznym Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania”, 2/2021: Poznań morowy, red. P. Matusik, s. 148-165.
Google Scholar

Karolczak W., Życie codzienne mieszkańców Śródki w XIX i na początku XX wieku, „Kronika Miasta Poznania”, 65/1997, z 1, s. 160-186.
Google Scholar

Kędelski M., Stosunki ludnościowe w latach 1815-1918, w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1994, s. 221-270.
Google Scholar

Korespondencje, „Tygodnik Katolicki”, 1866, nr 41, s. 426-427.
Google Scholar

Liczbińska G., Umieralność i jej uwarunkowania wśród katolickiej i ewangelickiej ludności historycznego Poznania, rozprawa doktorska, Poznań 2008.
Google Scholar

Łuczak Cz., Dzieje gospodarcze Wielkopolski w okresie zaborów (1815-1918), Poznań 2001.
Google Scholar

Łuczak Cz., Życie gospodarczo-społeczne w Poznaniu 1815-1918, Poznań 1965.
Google Scholar

Łysakowska-Trzoss A., „Ciężka nawiedziła nas choroba”. Ogłoszenie poznańskich lekarzy na temat epidemii cholery w 1866 roku, „Kronika Miasta Poznania”, 2/2021: Poznań morowy, red. P. Matusik, s. 166-170.
Google Scholar

Łysakowska-Trzoss A., Polskie towarzystwa dobroczynne w Poznaniu i ich beneficjenci w latach 1845-1870, rozprawa doktorska, Poznań 2024.
Google Scholar

Magowska A., Elementy ajurwedy w dziewiętnastowiecznej medycynie polskiej, „Medycyna Nowożytna”, 29/2023, z. 2, s. 87-116, https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.040.19090. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.040.19090
Google Scholar

Magowska A., Epidemia cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach, „Medycyna Nowożytna”, 30/2024, z. 2, s. 43-70. https://doi.org/10.4467/12311960MN.24.048.20878. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.24.048.20878
Google Scholar

Matusik P., „Nadeszła epoka przejścia”. Nowoczesność w piśmiennictwie katolickim Poznańskiego 1836-1871, Poznań 2011.
Google Scholar

Metz K.H., Social thought and social statistics in the early nineteenth century. The case of sanitary statistics in England, „International Review of Social History”, 29/1984, nr 2, s. 254-273. DOI: https://doi.org/10.1017/S0020859000007896
Google Scholar

[Motty M.], Wojtuś [Na Zawadach], De omnibus rebus et quibusdam aliis. List XLI, „Dziennik Poznański”, 1866, nr 154 (11 VII), s. 1-2.
Google Scholar

Pachucki J., Bojanowski Edmund, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 236.
Google Scholar

Preussische Statistik, t. 18: Die Bewegung der Bevölkerung des Preussischen Staats in den Jahren 1865, 1866 und 1867, Berlin 1870.
Google Scholar

Przewodnik Towarzystwa św. Wincentego a Paulo, Poznań 1906.
Google Scholar

Skowroński W.J., Rody szlacheckie w Wielkopolsce w XVI-XIX w. (ułożone alfabetycznie według nazwisk): B, s. 61, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/268559/edition/221503/content, (dostęp: 3.01.2025).
Google Scholar

Sprawozdanie Rady Wyższej w Wielkim Księstwie Poznańskim za rok 1866, „Roczniki Towarzystwa św. Wincentego a Paulo”, 1867, z. 2-3, s. 117.
Google Scholar

Sprawozdania z czynności Towarzystwa Pań Miłosiernych śgo Wincentego a Paulo w Poznaniu na rok 1855, Poznań 1856.
Google Scholar

Sprawozdanie z 50-cioletniej działalności Towarzystwa Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Poznaniu (od założenia tegoż Towarzystwa 14 czerwca 1853 r. do 31 grudnia 1903 r.), Poznań 1904.
Google Scholar

Stasch R., Epidemia cholery azjatyckiej w Poznaniu w 1831 roku, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, 13/1933, z. 1-2, s. 101-159.
Google Scholar

Szulc W., Rozwój przemysłu i rzemiosła w latach 1871-1918, w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1984, s. 137-170.
Google Scholar

Tyrowicz M., Breański Walerian Tyburcjusz, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 423-424.
Google Scholar

Urena Valerio L.A., Colonial Fantasies, Imperial Realities. Race Science and the Making of Polishness on the Fringes of the German Empire, 1840-1920, Athens 2019. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv224tzkd
Google Scholar

Wąsicki J., Poznań jako miasto tzw. Prus Południowych (1793-1806), w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1994, s. 64-111.
Google Scholar

Wiadomości miejscowe i potoczne, „Dziennik Poznański”, 8/1866, nr 155 (12 VII), s. 3; nr 156 (13 VII), s. 3; nr 157 (14 VII), s. 4; nr 163 (21 VII), s. 4; nr 164 (22 VII), s. 4; nr 167 (26 VII), s. 3; nr 181 (11 VIII), s. 4; nr 200 (4 IX), s. 3; nr 211 (18 IX), s. 3.
Google Scholar

Wrońska M.W., Powstanie Zgromadzenia Służebniczek Bogarodzicy Dziewicy Niepokalanie Poczętej, Luboń 2010.
Google Scholar