Altruizm i solidarność społeczna katolików w czasie epidemii cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach

Anita Magowska

doi:10.21697/sc.2026.33.1.14

Published: 2026-10-26

Vol. 33 No. 1 (2026)

Altruism and Social Solidarity of Catholics during the Cholera Epidemic of 1866 in the city of Poznan and its surroundings

Anita Magowska

Saeculum Christianum. Historical Writings

Section: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.14

Abstract

The article aims to identify the origins and scope of society's self-help initiatives against the cholera epidemic that spread in the city of Poznań and its surrounding areas in 1866. The primary sources are letters stored in the Archdiocesan Archives and the State Archives in Poznań, as well as the published diaries of Edmund Bojanowski. Employing comparative, provenance-based, inductive, and deductive methods, the research led to the identification of the mechanism of social elite solidarity with the poor infected with cholera, then an incurable disease with a high mortality rate. The epidemic claimed nearly twice as many lives among the Polish population in Poznań's right-bank districts and surrounding villages as among the German and Jewish population on the opposite bank of the Warta River. Faced with the Prussian authorities' indifference, Polish landowners and Catholic clergy shouldered the burden of responsibility for the infected with cholera, enlisting the help of the Congregation of the Little Servant Sisters of the Immaculate Conception, not yet granted formal ecclesiastical approval. Their cholera treatment methods were consistent with the recommendations of contemporary physicians, though now regarded as ineffective in light of modern medical knowledge.

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Magowska, A. (2026). Altruism and Social Solidarity of Catholics during the Cholera Epidemic of 1866 in the city of Poznan and its surroundings. Saeculum Christianum. Historical Writings, 33(1), 174–188. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.14

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, Konsystorz i Kuria Arcybiskupia: sygn. KA-70, Personalia kleryka Kazimierza Bortliszewskiego 1837-1866; sygn. KA 1331, Akta ks. Leona Zakrzewskiego 1851-66; sygn. KA 9028, Towarzystwo św. Wincentego à Paulo; sygn. OA VI 054, Fundusz Konwersów; sygn. OA VIII 094, Zakłady ochronkowe służebniczek 1855-1897.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Poznaniu: Akta gminy Tarnowo Podgórne, sygn. 82, Akta dotyczące epidemii cholery 1836-1872; Akta miasta Poznania, sygn. 2821, Akta personalne: Dr Teofil Kaczorowski, 1878-1904; Królewski Sąd Obwodowy w Poznaniu, sygn. 1023, W. Breański; Starostwo Powiatowe w Buku 1815-1886, sygn. 22, s. 357.
Google Scholar

Bojanowski E., Dziennik 1853-1871, oprac. A. i T. Szafrańscy, wstęp ks. J. Glemp, Warszawa 1999.
Google Scholar

Bojanowski E., Dziennik, t. 3: 1861-1866, oprac., wstęp L. Smołka, Wrocław 2009.
Google Scholar

Brzeziński A., O odwiedzaniu ubogich: mowa powiedziana na zebraniu Towarzystwa św. Wincentego a Paulo w Poznaniu dnia 8 grudnia 1868 roku, Poznań 1869.
Google Scholar

Budzyń K., Świderski Władysław Jan, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 60/2, z. 209, Warszawa–Kraków 2016, s. 258-260.
Google Scholar

Bystrzycki L., Duchowieństwo polskie Kościoła rzymsko-katolickiego w Wielkopolsce w latach 1815-1918, Koszalin 1966.
Google Scholar

Gerstenberger J., Stasch R., O epidemii cholery azjatyckiej w Poznaniu w 1837 r., „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, 16/1936, s. 40-69.
Google Scholar

Gill G., Cholera and the fight for public health reform in mid-victorian England, „Historian”, 2000, s. 10-16.
Google Scholar

Grot Z., Matecki Teodor Teofil, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 20, Wrocław 1975, s. 180-181.
Google Scholar

Haszyńska S., Epidemie cholery w XIX-wiecznym Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania”, 2/2021: Poznań morowy, red. P. Matusik, s. 148-165.
Google Scholar

Karolczak W., Życie codzienne mieszkańców Śródki w XIX i na początku XX wieku, „Kronika Miasta Poznania”, 65/1997, z 1, s. 160-186.
Google Scholar

Kędelski M., Stosunki ludnościowe w latach 1815-1918, w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1994, s. 221-270.
Google Scholar

Korespondencje, „Tygodnik Katolicki”, 1866, nr 41, s. 426-427.
Google Scholar

Liczbińska G., Umieralność i jej uwarunkowania wśród katolickiej i ewangelickiej ludności historycznego Poznania, rozprawa doktorska, Poznań 2008.
Google Scholar

Łuczak Cz., Dzieje gospodarcze Wielkopolski w okresie zaborów (1815-1918), Poznań 2001.
Google Scholar

Łuczak Cz., Życie gospodarczo-społeczne w Poznaniu 1815-1918, Poznań 1965.
Google Scholar

Łysakowska-Trzoss A., „Ciężka nawiedziła nas choroba”. Ogłoszenie poznańskich lekarzy na temat epidemii cholery w 1866 roku, „Kronika Miasta Poznania”, 2/2021: Poznań morowy, red. P. Matusik, s. 166-170.
Google Scholar

Łysakowska-Trzoss A., Polskie towarzystwa dobroczynne w Poznaniu i ich beneficjenci w latach 1845-1870, rozprawa doktorska, Poznań 2024.
Google Scholar

Magowska A., Elementy ajurwedy w dziewiętnastowiecznej medycynie polskiej, „Medycyna Nowożytna”, 29/2023, z. 2, s. 87-116, https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.040.19090. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.040.19090
Google Scholar

Magowska A., Epidemia cholery w 1866 r. w Poznaniu i jego okolicach, „Medycyna Nowożytna”, 30/2024, z. 2, s. 43-70. https://doi.org/10.4467/12311960MN.24.048.20878. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.24.048.20878
Google Scholar

Matusik P., „Nadeszła epoka przejścia”. Nowoczesność w piśmiennictwie katolickim Poznańskiego 1836-1871, Poznań 2011.
Google Scholar

Metz K.H., Social thought and social statistics in the early nineteenth century. The case of sanitary statistics in England, „International Review of Social History”, 29/1984, nr 2, s. 254-273. DOI: https://doi.org/10.1017/S0020859000007896
Google Scholar

[Motty M.], Wojtuś [Na Zawadach], De omnibus rebus et quibusdam aliis. List XLI, „Dziennik Poznański”, 1866, nr 154 (11 VII), s. 1-2.
Google Scholar

Pachucki J., Bojanowski Edmund, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 236.
Google Scholar

Preussische Statistik, t. 18: Die Bewegung der Bevölkerung des Preussischen Staats in den Jahren 1865, 1866 und 1867, Berlin 1870.
Google Scholar

Przewodnik Towarzystwa św. Wincentego a Paulo, Poznań 1906.
Google Scholar

Skowroński W.J., Rody szlacheckie w Wielkopolsce w XVI-XIX w. (ułożone alfabetycznie według nazwisk): B, s. 61, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/268559/edition/221503/content, (dostęp: 3.01.2025).
Google Scholar

Sprawozdanie Rady Wyższej w Wielkim Księstwie Poznańskim za rok 1866, „Roczniki Towarzystwa św. Wincentego a Paulo”, 1867, z. 2-3, s. 117.
Google Scholar

Sprawozdania z czynności Towarzystwa Pań Miłosiernych śgo Wincentego a Paulo w Poznaniu na rok 1855, Poznań 1856.
Google Scholar

Sprawozdanie z 50-cioletniej działalności Towarzystwa Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Poznaniu (od założenia tegoż Towarzystwa 14 czerwca 1853 r. do 31 grudnia 1903 r.), Poznań 1904.
Google Scholar

Stasch R., Epidemia cholery azjatyckiej w Poznaniu w 1831 roku, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, 13/1933, z. 1-2, s. 101-159.
Google Scholar

Szulc W., Rozwój przemysłu i rzemiosła w latach 1871-1918, w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1984, s. 137-170.
Google Scholar

Tyrowicz M., Breański Walerian Tyburcjusz, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 423-424.
Google Scholar

Urena Valerio L.A., Colonial Fantasies, Imperial Realities. Race Science and the Making of Polishness on the Fringes of the German Empire, 1840-1920, Athens 2019. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv224tzkd
Google Scholar

Wąsicki J., Poznań jako miasto tzw. Prus Południowych (1793-1806), w: Dzieje Poznania, t. 2: 1793-1918, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa–Poznań 1994, s. 64-111.
Google Scholar

Wiadomości miejscowe i potoczne, „Dziennik Poznański”, 8/1866, nr 155 (12 VII), s. 3; nr 156 (13 VII), s. 3; nr 157 (14 VII), s. 4; nr 163 (21 VII), s. 4; nr 164 (22 VII), s. 4; nr 167 (26 VII), s. 3; nr 181 (11 VIII), s. 4; nr 200 (4 IX), s. 3; nr 211 (18 IX), s. 3.
Google Scholar

Wrońska M.W., Powstanie Zgromadzenia Służebniczek Bogarodzicy Dziewicy Niepokalanie Poczętej, Luboń 2010.
Google Scholar