Od kółek samokształceniowych i organizacji młodzieżowych do Polskiej Organizacji Wojskowej – aktywność młodzieży Królestwa Polskiego na początku XX wieku (w świetle wspomnień)

Monika Nawrot-Borowska; Agnieszka Wałęga

doi:10.21697/sc.2026.33.1.16

Opublikowane: 2026-10-26

Tom 33 Nr 1 (2026)

Od kółek samokształceniowych i organizacji młodzieżowych do Polskiej Organizacji Wojskowej – aktywność młodzieży Królestwa Polskiego na początku XX wieku (w świetle wspomnień)

Monika Nawrot-Borowska

, Agnieszka Wałęga

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.16

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie przejawów, rodzajów i form organizowania się młodzieży na terenach Królestwa Polskiego oraz dynamiki przemian w zakresie tych zjawisk w pierwszych latach XX wieku, do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Materiał egzemplifikacyjny stanowią niepublikowane źródła pamiętnikarskie ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie. Informacje na temat różnorakich form zaangażowania młodzieży w prace organizacji samokształceniowych, młodzieżowych i wreszcie paramilitarnych zawarto w 23 pamiętnikach (spośród kilkudziesięciu objętych kwerendą).

Inne teksty tego samego autora

Aneta Bołdyrew, Monika Nawrot-Borowska, Silva rerum nowoczesnego dzieciństwa. Zalecenia dotyczące przedmiotów w otoczeniu dziecka w polskich poradnikach na początku XX w. , Saeculum Christianum. Pismo Historyczne: Tom 30 Nr 1 (2023)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Nawrot-Borowska, M., & Wałęga, A. (2026). Od kółek samokształceniowych i organizacji młodzieżowych do Polskiej Organizacji Wojskowej – aktywność młodzieży Królestwa Polskiego na początku XX wieku (w świetle wspomnień). Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1), 203–217. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.16

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bagiński H., Radosne życie. Wspomnienia z lat górnych i chmurnych, Teka druga: Szkoła średnia w Radomiu i organizacja Pet-u (1898-1908), sygn. akc. 8769.
Google Scholar

Bagiński H., Radosne życie. Wspomnienia z lat górnych i chmurnych, Teka trzecia: Politechnika we Lwowie, organizacje tajne i organizacje jawne, sygn. akc. 8769.
Google Scholar

Bagiński K., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 18072.
Google Scholar

Bogusławski A., Społeczno-gospodarczy i kulturalny stan wsi w gminie Woźniki pow. piotrkowskiego w okresie 1900-1907 w świetle wspomnień, sygn. akc. 11018.
Google Scholar

Bogusławski A., Wspomnienia 1887-1939, cz. 1: Pod zaborami, sygn. akc. 13202.
Google Scholar

Bokowa M., Wspomnienia z lat 1900-1929, sygn. akc. 8080.
Google Scholar

Dobiecki Z., Wspomnienia, t. 1: Z własnych przeżyć 1898-1914, sygn. mf. 74825.
Google Scholar

Dominko J., Opowieść rodzinna, sygn. akc. 8851.
Google Scholar

Gryczewski E., Wspomnienia z lat 1863-1918, sygn. akc. 10706.
Google Scholar

Janota-Bzowski T., Wspomnienia, t. 1, sygn. akc. 1143.
Google Scholar

Janota-Bzowski Z., Wspomnienia pamiętnikarskie. Młodość 1910-1939, sygn. mf. 9561.
Google Scholar

Jastrzębiec L., Tułacze życie (Pamiętnik), sygn. akc. 9314/I.
Google Scholar

Lindorf Z., Silva rerum, t. 1: Z opowiadań mojej matki, sygn. akc. 8194/1.
Google Scholar

Matlakowski W.K., Wspomnienia z lat 1886-1940, sygn. akc. 10875.
Google Scholar

Marszewski A., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 14279/1.
Google Scholar

Marszewski A., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 14279/2.
Google Scholar

Mej J., Wspomnienia, sygn. akc. 10570.
Google Scholar

Słowikowski T., Wspomnienia z lat 1914-1945, t. 1: My młode pokolenie, cz. 1: Na stancji i w klasie, sygn. akc. 12116/1.
Google Scholar

Stankiewiczowa I., Pamiętniki 1902-1918 Ireny Stankiewiczowej, sygn. akc. 11403.
Google Scholar

Szorc J., Pamiętnik Jana Szorca. Maszynopis o najbliższej rodzinie, sobie i o szkole. Zeszyt 1, lata 1843-1928, sygn. akc. 11895.
Google Scholar

Tułodziecki S., Kronika rodzinna czyli Dziewięciu braci nieśpiących, t. 1, sygn. akc. 12913/1.
Google Scholar

Zawistowski J.M., Wspomnienia, t. 1, sygn. akc. 12314/1.
Google Scholar

Żardecki S., Mijają lata, mijają ludzie. Wspomnienia, t. 1: Dzieciństwo, lata szkolne, okres 1890-1907, sygn. akc. 8037/1.
Google Scholar

Bagiński Kazimierz, w: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, Warszawa 1989, s. 24.
Google Scholar

Błażejewski W., Broniewski S., Mauersberger Jan Paweł, w: Polski Słownik Bibliograficzny, t. 20, Wrocław–Warszawa–Kraków 1975, s. 257-258.
Google Scholar

Bogusławski Aleksander, w: Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 1: A-D, red. M. Smogorzewska, Warszawa 1998, s. 173-174.
Google Scholar

Bogusławski Aleksander, w: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, Warszawa 1989, s. 45-46
Google Scholar

Bołdyrew A., Nowoczesność, edukacja, młode pokolenie w perspektywie badań historyczno-pedagogicznych, „Wychowanie w Rodzinie”, 2019, nr 2, s. 65-79. DOI: https://doi.org/10.61905/wwr/170476
Google Scholar

Bołdyrew A., Wprowadzenie, w: Rola młodzieży w życiu społecznym w Królestwie Polskim i na Kresach w latach 1905-1918. Wybór tekstów publicystycznych, t. 1: 1905-1914, red. A. Bołdyrew, M.M. Krakowiak, Piotrków Trybunalski 2023, s. 11-30.
Google Scholar

Bołdyrew A., Wprowadzenie, w: Rola młodzieży w życiu społecznym w Królestwie Polskim i na Kresach w latach 1905-1918. Wybór tekstów publicystycznych, t. 2: 1914-1918, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, Piotrków Trybunalski 2023, s. 15-32.
Google Scholar

Cybulska K., Udział w strajku szkolnym w świetle indywidualnego doświadczenia biograficznego młodzieży urodzonej pod koniec XIX wieku, „Biografistyka Pedagogiczna”, 2023, nr 1, s. 353-368. DOI: https://doi.org/10.36578/BP.2023.08.19
Google Scholar

Dajnowicz M., Działalność niepodległościowa młodzieży królewiackiej przed I wojną światową (na przykładzie ziem północno-wschodnich), w: Lata Wielkiej Wojny. Dojrzewanie do niepodległości, red. D. Grinberg, J. Skopko, G. Zachiewicz, Białystok 2007, s. 35-44.
Google Scholar

Dębski F., Mauersberger Jan Paweł, w: Harcerski Słownik Biograficzny, red. J. Wojtycza, t. 1, Warszawa 2006, s. 141-143.
Google Scholar

Egodokumenty. Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze, red. W. Chorążyczewski, A. Pacevicius, S. Roszak, Toruń 2015.
Google Scholar

Gajewski W., Początki organizacji szkolnej w Radomiu, w: Zarzewie 1909-1920. Wspomnienia i materiały, wybór i oprac. A. Gawlicka, Warszawa 1973, s. 216-228.
Google Scholar

Głowacka-Sobiech E., Twórcy polskiego skautingu – Olga i Andrzej Małkowscy, Poznań 2003.
Google Scholar

Grabowska-Pieńkosz D., Zapisani w pamięci nauczyciele zaboru austriackiego w literaturze pamiętnikarskiej, Toruń 2016.
Google Scholar

Hillebrandt B., Polskie organizacje młodzieżowe XIX i XX wieku. Zarys historii, Warszawa 1986.
Google Scholar

Kaczmarek K., Bogusławski Aleksander, w: Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik Biograficzny, t. 1: A-K, red. naukowa A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź 2023, s. 99-100.
Google Scholar

Karpowicz W., Kowalczykówna Jadwiga, w: Polski Słownik Bibliograficzny, t. 14, Wrocław 1968-1969, s. 520-521.
Google Scholar

Kizwalter T., Polska Nowoczesność. Genealogia, Warszawa 2020. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323546344
Google Scholar

Kmiecik Z., Młodzież warszawska i jej organizacje w latach 1908-1918, w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 46-59.
Google Scholar

Kmiecik Z., Młodzież warszawska w rewolucji 1905-1907, w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 28-45.
Google Scholar

Kmiecik Z., Początki ruchu młodzieżowego w Warszawie (1864-1904), w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 16-21.
Google Scholar

Kmiecik Z., Prasa młodzieżowa w zaborze rosyjskim po rewolucji 1905-1907, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 1979, nr 4, s. 47-58.
Google Scholar

Konefał J., Działalność społeczno-polityczna Aleksandra Zawadzkiego (Ojca Prokopa) w Królestwie Polskim 1876-1917, Lublin 2000.
Google Scholar

Krakowiak M., Edukacja młodzieży w prasie społeczno-kulturalnej i pedagogicznej Królestwa Polskiego w latach 1905-1914, Łódź 2024. DOI: https://doi.org/10.18778/8331-532-4
Google Scholar

Mędrzecki W., Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864-1939. Procesy socjalizacji, Warszawa 2002.
Google Scholar

Miąso J., Szkolnictwo handlowe w Królestwie Polskim (1855-1914), „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 1965, t. 8, s. 133-168.
Google Scholar

Miszczuk M., Bagiński Henryk, w: Harcerski Słownik Biograficzny, red. T. Wojtycza, t. 3, Warszawa 2012, s. 19-22.
Google Scholar

Nałęcz T., Polska Organizacja Wojskowa 1914-1918, Wrocław 1984.
Google Scholar

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., Pamiętniki rękopiśmienne ze zbiorów Biblioteki Narodowej jako źródło do badań nad dzieciństwem w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX wieku, „Biografistyka Pedagogiczna”, 2023, nr 2, s. 229-250. DOI: https://doi.org/10.36578/BP.2023.08.43
Google Scholar

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., W cieniu rusyfikacji, strajku szkolnego 1905 r. i I wojny światowej – edukacja na terenie Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX wieku w świetle źródeł rękopiśmiennych (wybrane problemy), „Res Historica”, 2025, t. 59, s. 1689-1720.
Google Scholar

Pawluczuk Z., Rola ruchu sokolskiego w powstaniu harcerstwa na ziemiach polskich, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Seria: Kultura Fizyczna”, 2010, z. 9, s. 25-41.
Google Scholar

Suplicka A., Wpływ strajku szklonego na rozwój szkolnictwa prywatnego, w: Szkolnictwo, opieka i wychowanie w Królestwie Polskim od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości 1815-1918, red. H. Markiewiczowa, I. Czarnecka, Warszawa 2016, s. 54-64.
Google Scholar

Szuchta R., Polska Organizacja Skautowa. Przyczynek do dziejów obozu niepodległościowego w czasie I wojny światowej, „Przegląd Historyczny”, 1991, nr 2, s. 245-268.
Google Scholar

Szulakiewicz W., Ego-dokumenty i ich znaczenie w badaniach naukowych, „Przegląd Badań Edukacyjnych”, 2013, nr 1, s. 65-84. DOI: https://doi.org/10.12775/PBE.2013.006
Google Scholar

Tomaszewska D., Konspiracyjny ruch samokształceniowy na ziemiach polskich w końcu XIX i na początku XX wieku, Łódź 1987.
Google Scholar

Waingertner P., Bagiński Henryk, w: Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik Biograficzny, t. 1: A-K, red. naukowa A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź 2023, s. 62-63.
Google Scholar

Waingertner P., Ekspozytury i wpływy Związku Młodzieży Polskiej „Zet” w okresie zaborów (1886-1914), „Przegląd Nauk Historycznych”, 2017, nr 1, s. 137-165. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.16.01.03
Google Scholar

Waingertner P., Konspiracje trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej „Zet” i ruch zetowy (1886-1996), Łódź 2017.
Google Scholar

Waingertner P., Młodzież Królestwa Polskiego wobec zagadnienia niepodległości Polski w latach I wojny światowej, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2022, nr 2, s. 191-216. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.21.02.06
Google Scholar

Waingertner P., Udział polskiej młodzieży w życiu politycznym Królestwa Kongresowego w latach 1905-1918 w świetle relacji z epoki, „Dzieje Najnowsze”, 2021, nr 3, s. 5-26. DOI: https://doi.org/10.12775/DN.2021.3.01
Google Scholar

Wolsza T., Towarzystwo Oświaty Narodowej, „Kwartalnik Historyczny”, 1978, nr 2, s. 71-96.
Google Scholar