Od kółek samokształceniowych i organizacji młodzieżowych do Polskiej Organizacji Wojskowej – aktywność młodzieży Królestwa Polskiego na początku XX wieku (w świetle wspomnień)

Monika Nawrot-Borowska; Agnieszka Wałęga

doi:10.21697/sc.2026.33.1.16

Published: 2026-10-26

Vol. 33 No. 1 (2026)

From self-education circles and youth organisations to the Polish Military Organisation – youth activity in the Kingdom of Poland in the early 20th century (in the light of memoirs)

Monika Nawrot-Borowska

, Agnieszka Wałęga

Saeculum Christianum. Historical Writings

Section: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.16

Abstract

The aim of this article is to present the manifestations, types, and forms of youth organisation in the territory of the Kingdom of Poland, as well as the dynamics of change in these phenomena during the early years of the 20th century, up until Poland regained independence in 1918. The exemplificatory material consists of unpublished memoir sources from the collections of the National Library in Warsaw. Information on various forms of youth involvement in the work of self-education circles, youth organisations, and eventually paramilitary groups is contained in 23 memoirs (selected from several dozen examined during archival research).

Most read articles by the same author(s)

Aneta Bołdyrew, Monika Nawrot-Borowska, Silva rerum of modern childhood. Recommendations regarding the objects in the child’s environment in Polish how-to books at the beginning of the 20th century , Saeculum Christianum. Historical Writings: Vol. 30 No. 1 (2023)

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Nawrot-Borowska, M., & Wałęga, A. (2026). From self-education circles and youth organisations to the Polish Military Organisation – youth activity in the Kingdom of Poland in the early 20th century (in the light of memoirs). Saeculum Christianum. Historical Writings, 33(1), 203–217. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.16

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Bagiński H., Radosne życie. Wspomnienia z lat górnych i chmurnych, Teka druga: Szkoła średnia w Radomiu i organizacja Pet-u (1898-1908), sygn. akc. 8769.
Google Scholar

Bagiński H., Radosne życie. Wspomnienia z lat górnych i chmurnych, Teka trzecia: Politechnika we Lwowie, organizacje tajne i organizacje jawne, sygn. akc. 8769.
Google Scholar

Bagiński K., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 18072.
Google Scholar

Bogusławski A., Społeczno-gospodarczy i kulturalny stan wsi w gminie Woźniki pow. piotrkowskiego w okresie 1900-1907 w świetle wspomnień, sygn. akc. 11018.
Google Scholar

Bogusławski A., Wspomnienia 1887-1939, cz. 1: Pod zaborami, sygn. akc. 13202.
Google Scholar

Bokowa M., Wspomnienia z lat 1900-1929, sygn. akc. 8080.
Google Scholar

Dobiecki Z., Wspomnienia, t. 1: Z własnych przeżyć 1898-1914, sygn. mf. 74825.
Google Scholar

Dominko J., Opowieść rodzinna, sygn. akc. 8851.
Google Scholar

Gryczewski E., Wspomnienia z lat 1863-1918, sygn. akc. 10706.
Google Scholar

Janota-Bzowski T., Wspomnienia, t. 1, sygn. akc. 1143.
Google Scholar

Janota-Bzowski Z., Wspomnienia pamiętnikarskie. Młodość 1910-1939, sygn. mf. 9561.
Google Scholar

Jastrzębiec L., Tułacze życie (Pamiętnik), sygn. akc. 9314/I.
Google Scholar

Lindorf Z., Silva rerum, t. 1: Z opowiadań mojej matki, sygn. akc. 8194/1.
Google Scholar

Matlakowski W.K., Wspomnienia z lat 1886-1940, sygn. akc. 10875.
Google Scholar

Marszewski A., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 14279/1.
Google Scholar

Marszewski A., Fragmenty wspomnień, sygn. akc. 14279/2.
Google Scholar

Mej J., Wspomnienia, sygn. akc. 10570.
Google Scholar

Słowikowski T., Wspomnienia z lat 1914-1945, t. 1: My młode pokolenie, cz. 1: Na stancji i w klasie, sygn. akc. 12116/1.
Google Scholar

Stankiewiczowa I., Pamiętniki 1902-1918 Ireny Stankiewiczowej, sygn. akc. 11403.
Google Scholar

Szorc J., Pamiętnik Jana Szorca. Maszynopis o najbliższej rodzinie, sobie i o szkole. Zeszyt 1, lata 1843-1928, sygn. akc. 11895.
Google Scholar

Tułodziecki S., Kronika rodzinna czyli Dziewięciu braci nieśpiących, t. 1, sygn. akc. 12913/1.
Google Scholar

Zawistowski J.M., Wspomnienia, t. 1, sygn. akc. 12314/1.
Google Scholar

Żardecki S., Mijają lata, mijają ludzie. Wspomnienia, t. 1: Dzieciństwo, lata szkolne, okres 1890-1907, sygn. akc. 8037/1.
Google Scholar

Bagiński Kazimierz, w: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, Warszawa 1989, s. 24.
Google Scholar

Błażejewski W., Broniewski S., Mauersberger Jan Paweł, w: Polski Słownik Bibliograficzny, t. 20, Wrocław–Warszawa–Kraków 1975, s. 257-258.
Google Scholar

Bogusławski Aleksander, w: Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 1: A-D, red. M. Smogorzewska, Warszawa 1998, s. 173-174.
Google Scholar

Bogusławski Aleksander, w: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, Warszawa 1989, s. 45-46
Google Scholar

Bołdyrew A., Nowoczesność, edukacja, młode pokolenie w perspektywie badań historyczno-pedagogicznych, „Wychowanie w Rodzinie”, 2019, nr 2, s. 65-79. DOI: https://doi.org/10.61905/wwr/170476
Google Scholar

Bołdyrew A., Wprowadzenie, w: Rola młodzieży w życiu społecznym w Królestwie Polskim i na Kresach w latach 1905-1918. Wybór tekstów publicystycznych, t. 1: 1905-1914, red. A. Bołdyrew, M.M. Krakowiak, Piotrków Trybunalski 2023, s. 11-30.
Google Scholar

Bołdyrew A., Wprowadzenie, w: Rola młodzieży w życiu społecznym w Królestwie Polskim i na Kresach w latach 1905-1918. Wybór tekstów publicystycznych, t. 2: 1914-1918, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, Piotrków Trybunalski 2023, s. 15-32.
Google Scholar

Cybulska K., Udział w strajku szkolnym w świetle indywidualnego doświadczenia biograficznego młodzieży urodzonej pod koniec XIX wieku, „Biografistyka Pedagogiczna”, 2023, nr 1, s. 353-368. DOI: https://doi.org/10.36578/BP.2023.08.19
Google Scholar

Dajnowicz M., Działalność niepodległościowa młodzieży królewiackiej przed I wojną światową (na przykładzie ziem północno-wschodnich), w: Lata Wielkiej Wojny. Dojrzewanie do niepodległości, red. D. Grinberg, J. Skopko, G. Zachiewicz, Białystok 2007, s. 35-44.
Google Scholar

Dębski F., Mauersberger Jan Paweł, w: Harcerski Słownik Biograficzny, red. J. Wojtycza, t. 1, Warszawa 2006, s. 141-143.
Google Scholar

Egodokumenty. Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze, red. W. Chorążyczewski, A. Pacevicius, S. Roszak, Toruń 2015.
Google Scholar

Gajewski W., Początki organizacji szkolnej w Radomiu, w: Zarzewie 1909-1920. Wspomnienia i materiały, wybór i oprac. A. Gawlicka, Warszawa 1973, s. 216-228.
Google Scholar

Głowacka-Sobiech E., Twórcy polskiego skautingu – Olga i Andrzej Małkowscy, Poznań 2003.
Google Scholar

Grabowska-Pieńkosz D., Zapisani w pamięci nauczyciele zaboru austriackiego w literaturze pamiętnikarskiej, Toruń 2016.
Google Scholar

Hillebrandt B., Polskie organizacje młodzieżowe XIX i XX wieku. Zarys historii, Warszawa 1986.
Google Scholar

Kaczmarek K., Bogusławski Aleksander, w: Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik Biograficzny, t. 1: A-K, red. naukowa A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź 2023, s. 99-100.
Google Scholar

Karpowicz W., Kowalczykówna Jadwiga, w: Polski Słownik Bibliograficzny, t. 14, Wrocław 1968-1969, s. 520-521.
Google Scholar

Kizwalter T., Polska Nowoczesność. Genealogia, Warszawa 2020. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323546344
Google Scholar

Kmiecik Z., Młodzież warszawska i jej organizacje w latach 1908-1918, w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 46-59.
Google Scholar

Kmiecik Z., Młodzież warszawska w rewolucji 1905-1907, w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 28-45.
Google Scholar

Kmiecik Z., Początki ruchu młodzieżowego w Warszawie (1864-1904), w: Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864-1976, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 16-21.
Google Scholar

Kmiecik Z., Prasa młodzieżowa w zaborze rosyjskim po rewolucji 1905-1907, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 1979, nr 4, s. 47-58.
Google Scholar

Konefał J., Działalność społeczno-polityczna Aleksandra Zawadzkiego (Ojca Prokopa) w Królestwie Polskim 1876-1917, Lublin 2000.
Google Scholar

Krakowiak M., Edukacja młodzieży w prasie społeczno-kulturalnej i pedagogicznej Królestwa Polskiego w latach 1905-1914, Łódź 2024. DOI: https://doi.org/10.18778/8331-532-4
Google Scholar

Mędrzecki W., Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864-1939. Procesy socjalizacji, Warszawa 2002.
Google Scholar

Miąso J., Szkolnictwo handlowe w Królestwie Polskim (1855-1914), „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 1965, t. 8, s. 133-168.
Google Scholar

Miszczuk M., Bagiński Henryk, w: Harcerski Słownik Biograficzny, red. T. Wojtycza, t. 3, Warszawa 2012, s. 19-22.
Google Scholar

Nałęcz T., Polska Organizacja Wojskowa 1914-1918, Wrocław 1984.
Google Scholar

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., Pamiętniki rękopiśmienne ze zbiorów Biblioteki Narodowej jako źródło do badań nad dzieciństwem w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX wieku, „Biografistyka Pedagogiczna”, 2023, nr 2, s. 229-250. DOI: https://doi.org/10.36578/BP.2023.08.43
Google Scholar

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., W cieniu rusyfikacji, strajku szkolnego 1905 r. i I wojny światowej – edukacja na terenie Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX wieku w świetle źródeł rękopiśmiennych (wybrane problemy), „Res Historica”, 2025, t. 59, s. 1689-1720.
Google Scholar

Pawluczuk Z., Rola ruchu sokolskiego w powstaniu harcerstwa na ziemiach polskich, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Seria: Kultura Fizyczna”, 2010, z. 9, s. 25-41.
Google Scholar

Suplicka A., Wpływ strajku szklonego na rozwój szkolnictwa prywatnego, w: Szkolnictwo, opieka i wychowanie w Królestwie Polskim od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości 1815-1918, red. H. Markiewiczowa, I. Czarnecka, Warszawa 2016, s. 54-64.
Google Scholar

Szuchta R., Polska Organizacja Skautowa. Przyczynek do dziejów obozu niepodległościowego w czasie I wojny światowej, „Przegląd Historyczny”, 1991, nr 2, s. 245-268.
Google Scholar

Szulakiewicz W., Ego-dokumenty i ich znaczenie w badaniach naukowych, „Przegląd Badań Edukacyjnych”, 2013, nr 1, s. 65-84. DOI: https://doi.org/10.12775/PBE.2013.006
Google Scholar

Tomaszewska D., Konspiracyjny ruch samokształceniowy na ziemiach polskich w końcu XIX i na początku XX wieku, Łódź 1987.
Google Scholar

Waingertner P., Bagiński Henryk, w: Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik Biograficzny, t. 1: A-K, red. naukowa A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź 2023, s. 62-63.
Google Scholar

Waingertner P., Ekspozytury i wpływy Związku Młodzieży Polskiej „Zet” w okresie zaborów (1886-1914), „Przegląd Nauk Historycznych”, 2017, nr 1, s. 137-165. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.16.01.03
Google Scholar

Waingertner P., Konspiracje trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej „Zet” i ruch zetowy (1886-1996), Łódź 2017.
Google Scholar

Waingertner P., Młodzież Królestwa Polskiego wobec zagadnienia niepodległości Polski w latach I wojny światowej, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2022, nr 2, s. 191-216. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.21.02.06
Google Scholar

Waingertner P., Udział polskiej młodzieży w życiu politycznym Królestwa Kongresowego w latach 1905-1918 w świetle relacji z epoki, „Dzieje Najnowsze”, 2021, nr 3, s. 5-26. DOI: https://doi.org/10.12775/DN.2021.3.01
Google Scholar

Wolsza T., Towarzystwo Oświaty Narodowej, „Kwartalnik Historyczny”, 1978, nr 2, s. 71-96.
Google Scholar