Pedagogika wobec przemian ustrojowych lat 80. i 90. XX wieku. Wprowadzenie

Wiesław Theiss

doi:10.21697/fp.2026.1.8

Published: 2026-08-28

Vol. 16 No. 1 (2026)

Pedagogy in the face of political changes in the 1980s and 1990s. Introduction

Wiesław Theiss

Pedagogical Forum

Section: Articles and essays

https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.8

Abstract

The political changes of the 1980s and 1990s went down in Polish history as a time of transformation, a transition from the system of so-called real socialism to liberal democracy. In the field of education in the broad sense, this process meant a shift from socialist monopedagogy to a multifaceted humanistic and democratic pedagogy. This paper is an attempt to present selected directions and forms of change that took place in pedagogy at that time, starting with the Solidarity social movement, through education "for a new formation", to the first congresses of university educators. The current knowledge on this subject is far from complete and requires systematic research.

Keywords:

political transformation, solidarity, democratic education, conferences of educators

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Theiss, W. (2026). Pedagogy in the face of political changes in the 1980s and 1990s. Introduction. Pedagogical Forum, 16(1), 79–94. https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.8

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

„Białe plamy” w najnowszej historii wychowania. Materiały z obrad sekcji historii wychowania. (1993). S. Mauersberg (Red.). IHNOiT.
Google Scholar

Bochwic, T. (1994). Narodziny i działalność „Solidarności” oświaty i wychowania 1980–1989. Wydawnictwo „And”.
Google Scholar

Ewolucja tożsamości pedagogiki (Materiały). (1993). Wydawnictwo TERRA.
Google Scholar

Ewolucja tożsamości pedagogiki. (1994). H. Kwiatkowska (Red.). IHNOiT.
Google Scholar

Górniewicz, J. (2016). Okruchy wspomnień. Profesor Stanisław Kawula: działalność naukowo-dydaktyczna oraz organizacyjna. Pedagogika Społeczna, (4), 97–117.
Google Scholar

Hejnicka-Bezwińska, T. (2013). Problemy marginalizowane i zapoznane w dyskursie o tożsamości pedagogiki. Pedagogia Christiana, 31(1), 11–24.
Google Scholar

Holzer, J. (1984). Solidarność 1980–1981. Geneza i historia. Wydawnictwo KRĄG.
Google Scholar

Kamiński, A. (1988). O harcerstwie (teksty zapomniane) (A. Janowski, Oprac.). Wydawnictwo Społeczne KOS.
Google Scholar

Kłoskowska, A. (1991). Przemówienie na otwarcie VIII zjazdu. W A. Sułek & W. Wincławski (Red.), Przełom i wyzwanie. Pamiętnik VIII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego. Toruń 19–22 września 1990. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Google Scholar

Kojder, A. (2016). Pobocza socjologii. Oficyna Naukowa.
Google Scholar

Kopiec, H. (1995). Teoria wychowania: Rozumiejący wgląd w wychowanie. Wydawnictwo UŚ.
Google Scholar

Król, M. (1987). Wybaczyć i zapomnieć? Res Publica, (6), 19–26.
Google Scholar

Kupisiewicz, Cz. (2006). Projekty reform edukacyjnych w Polsce. Wydawnictwo Naukowe PAN.
Google Scholar

Kwieciński, Z. (1994). Mimikra czy sternik? Dramat pedagogiki w sytuacji przesilenia formacyjnego. W H. Kwiatkowska (Red.), Ewolucja tożsamości pedagogiki. IHNOiT.
Google Scholar

Lewowicki, T. (2005). Pedagogika – dziesięć lat później (1994–2004) – szkic o kondycji dyscypliny naukowej oraz próbach sprostania potrzebom społecznym. W M. Dziemianowicz, B. D. Gołębniak, & R. Kwaśnica (Red.), Przetrwanie i rozwój jako niezbywalne powinności wychowania. Wydawnictwo Naukowe DSWE.
Google Scholar

Mokrzycki, E. (2001). Bilans niesentymentalny. Wydawnictwo IFiS PAN.
Google Scholar

Muszyński, H. (1994). Pedagogika polska na przełomie dwóch formacji społecznych. W H. Kwiatkowska (Red.), Ewolucja tożsamości pedagogiki. IHNOiT.
Google Scholar

Nauczyciel i młodzież. Tradycje – sytuacja – perspektywy. (1985). B. Suchodolski (Red.). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Obraz filozofii w Polsce (lata 1976–1983). (1986). Almanach Humanistyczny, (3).
Google Scholar

Odmiany myślenia o edukacji. (1995). J. Rutkowiak (Red.). Impuls.
Google Scholar

Olubiński, A. (1997). Socjalno-wychowawcze problemy postkomunistycznego społeczeństwa. Wydawnictwo Edukacyjne Akapit.
Google Scholar

Paczkowski, A. (1996). Pół wieku dziejów Polski, 1939–1989. PWN.
Google Scholar

Pedagogika społeczna – poszukiwania i rozstrzygnięcia. (1984). T. Pilch & B. Smolińska-Theiss (Red.). Studia Pedagogiczne, XLVI.
Google Scholar

Przyszczypkowski, K. (2012). Edukacja opozycyjna w systemowym uwięzieniu. W Polityczność [w] edukacji. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Google Scholar

Radziewicz, J. (1989). Edukacja dla Solidarności 1981–1989. Tygodnik Solidarność, (12), 3–4.
Google Scholar

Radziewicz, J. (1989). Szkoła uspołeczniona i uspołeczniająca. Wydawnictwo Społeczne KOS.
Google Scholar

Smolińska-Theiss, B., & Theiss, W. (1995). Pedagogika społeczna a polityka. Forum Oświatowe, 1–2, 37–46.
Google Scholar

Suchodolski, B. (1990). Wychowanie mimo wszystko. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Google Scholar

Szczepański, J. (1993). Polskie losy. Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”.
Google Scholar

Szczepański, M. S. (2006). Ani Elizjum, ani Hades. Piętnastolecie polskiej transformacji w perspektywie socjologicznych teorii zmiany. W J. Wasilewski (Red.), Współczesne społeczeństwo polskie. Dynamika zmian. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Google Scholar

Tischner, J. (1981). Etyka solidarności. Znak.
Google Scholar

Traverso, E. (2014). Historia jako pole bitwy. Interpretacja przemocy w XX wieku (Ś. F. Nowicki, Tłum.). Książka i Prasa.
Google Scholar

Zarycki, T. (2022). Nauki społeczne i sztuka w kraju peryferyjnym – wprowadzenie. W T. Zarycki (Red.), Polskie nauki społeczne w kontekście relacji władzy i zależności międzynarodowych. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar