Zjawisko sekularyzacji prawa kanonicznego jako kwestia epistemologiczna

Przemysław Michowicz

doi:10.21697/pk.2026.69.1.05

Opublikowane: 30.03.2026

Tom 69 Nr 1 (2026)

Zjawisko sekularyzacji prawa kanonicznego jako kwestia epistemologiczna

Przemysław Michowicz

Prawo Kanoniczne

Dział: Artykuły i rozprawy

https://doi.org/10.21697/pk.2026.69.1.05

Abstrakt

Autor proponuje epistemologiczną reinterpretację sekularyzacji prawa kanonicznego, wykraczającą poza dominujące ujęcia socjologiczne i instytucjonalne. Tezą zasadniczą jest stwierdzenie, że współczesne przeobrażenia kanonicznego porządku normatywnego – w szczególności rosnąca recepcja rozwiązań wypracowanych w świeckich systemach prawnych – nie mogą zostać adekwatnie wyjaśnione bez analizy warunków poznawalności, uzasadniania i racjonalnej legitymizacji norm prawa Kościoła. Sekularyzacja jako kategoria epistemiczna odsłania konstytutywne napięcie między teologicznym zakorzenieniem prawa kanonicznego a jego historycznym, kulturowym i instytucjonalnym urzeczywistnianiem.

Prowadzone badania lokują się na styku epistemologii prawa, filozofii prawa kanonicznego oraz teologii, wskazując na specyfikę poznania prawniczego, które operuje nie tylko kategorią wiedzy pewnej, lecz także normatywnie uzasadnionymi mniemaniami funkcjonującymi w określonych paradygmatach racjonalności. W tej perspektywie sekularyzacja ujawnia się jako mechanizm przesunięcia epistemicznego: od bezpośredniego odwołania do autorytetu sacrum ku pośrednim formom uzasadniania norm, opartym na rozumie praktycznym, proceduralności i systemowości. Diachroniczne ujęcie problemu ukazuje, że porządek prawa kanonicznego od początku rozwijał się w dialogu z dominującymi modelami racjonalności prawnej, pozostając podatnym na recepcję świeckich instytucji i technik normatywnych, co wyklucza jego epistemiczną izolację.

Słowa kluczowe:

epistemologia prawnicza, sekularyzacja, prawo kanoniczne, teologia, historia prawa instytucji prawa kanonicznego

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Michowicz, P. (2026). Zjawisko sekularyzacji prawa kanonicznego jako kwestia epistemologiczna. Prawo Kanoniczne, 69(1), 113–134. https://doi.org/10.21697/pk.2026.69.1.05

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Sources
Google Scholar

Sacrosanctum Concilium Œcumenicum Vaticanum II. Constitutio pastoralis de Ecclesia in mundo huius temporis Gaudium et spes, 7.12.1965. AAS 58 (1966): 1025-1115. Translation: Sobór Watykański II. 2002. Konstytucja duszpasterska o Kościele Gaudium et spes. In Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, 526-606. Poznań: Pallotinum (=GS).
Google Scholar

Synodus Episcoporum, 1969. “Principia quæ Codicis iuris canonici recognitionem dirigeant.” Communicationes 1:77-85.
Google Scholar

Literature
Google Scholar

Arroba Conde, Manuel Jesús. 2018. „La norma missionis en la reforma procesal”. Vergentis 6: 21-38.
Google Scholar

Baldus de Ubaldis, ed. 1547. „Baldus Super Decretalibus. Clarissimi Iuris Utriusque luminis Commentaria elegantissima super Decretalibus novissime impressa, cum pluribus additamentis plurimorum excellentissimorum doctorum”, Lugundi: Trechsel fratres.
Google Scholar

Beauchamp, Paul. 2010. Création et séparation. Étude exégétique du chapitre premier de la Genèse. Paris: Cerf.
Google Scholar

Blumenthal, Uta-Renate. 1991. The Investiture Controversy. Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Google Scholar

Brożek, Bartosz. 2017. “O naturalizacji prawa”. Polish Law Review 3(1): 13-33.
Google Scholar

Carbasse, Jean-Marie. 2015. “Sécularisation et droit penal”. Droits 60(2): 13-38. DOI: https://doi.org/10.3917/droit.060.0013
Google Scholar

Cavana, Pietro. 2020. “Il diritto canonico nell’età secolare”. Stato, Chiese e pluralismo confessionale 12: 66-88.
Google Scholar

d’Agostino, Francesco. 2012. Jus quia justum. Lezioni di filosofia del diritto e della religione. Torino: Giappichelli Ed.
Google Scholar

Dalla Torre, Giuseppe. 2009. “Secolarizzazione e laicità. A proposito delle radici cristiane dell’Europa”. In La storia, il dialogo, il rispetto della persona. Scritti in onore del Cardinale Achille Silvestrini, edited by Luca Monteferrante and Domenico Nocilla, 25-40. Roma: Edizioni Studium.
Google Scholar

d’Arienzo, Maria. 2013. L’obbligo di riparazione del danno in diritto canonico. Percorsi di ricerca, Cosenza: Luigi Pellegrini Editore.
Google Scholar

Dotti, Federica. 2005. Diritti della difesa e contraddittorio: garanzia di un giusto processo? Spunti per una riflessione comparata del processo canonico e statale. Roma: Gregorian University Press.
Google Scholar

Dyrda, Adam. 2021. Teoria i filozofia prawa. Warszawa: Wolters Kluwer.
Google Scholar

Eliade, Mircea. 1954. The Sacred and the Profane. Translated by Willard R. Trask. New York: A Harvest Book Ed.
Google Scholar

Fantappié, Carlo. 2011. Storia del diritto canonico e delle istituzioni della Chiesa. Bologna: Il Mulino Ed.
Google Scholar

Fantappié, Carlo. 2017. “Storia e significato del Codice pio-benedettino”. In Kodeks Pio-Benedyktyński – między tradycją a rozwojem, edited by Zbigniew Janczewski, Jan Dohnalik and Igor Kilanowski, 45-68. Warszawa: Wydawnictwo Spes.
Google Scholar

Gałkowski, Tomasz. 2008. „Sacrum – od archetypu do mitu prawa”. In Etyka. Deontologia. Prawo. Konferencja naukowa „Etyka profesji prawniczych – wyzwania współczesności”, edited by Piotr Steczkowski, 178-194. Rzeszów: Bonus Liber.
Google Scholar

Gardiner, Georgi. 2019. Legal Epistemology. Oxford Bibliographies: Philosophy, Oxford: Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.1093/obo/9780195396577-0390
Google Scholar

Gherri, Paolo. 2003. “Il primo Codice di diritto canonico: fu vera codificazione?” Apollinaris 77(3-4): 827-898.
Google Scholar

Gherri, Paolo. 2017. “Prospettive epistemologiche per un rinnovato approccio al diritto amministrativo canonico”. Anuario de Derecho Canónico 6: 89-118.
Google Scholar

Gogarten, Friedrich, 1953. Verhängnis und Hoffnung der Neuzeit. Die Säkularisierung als theologisches Problem. Sttutgart: Gütersloher Verlagshaus Mohn.
Google Scholar

Gutiérrez, José Luis. 2012. „Potestad dominativa”. In Diccionario General de Derecho Canónico. Vol. VI, edited by Jorge Otaduy, Antonio Viana and Juan Sedano, 312-313. Pamplona: Eunsa.
Google Scholar

Habermas Jürgen and Ratzinger Joseph. 2006. The Dialectics of Secularization: On Reason and Religion. Translated by Brian McNeil. San Francisco: Ignatius Press.
Google Scholar

Hervada, Javier. 2007. Introducción al estudio del derecho canónico. 2nd ed. Pamplona: Eunsa.
Google Scholar

Jiménez Urresti, Teodor. 1993. De la teología a la chamanística. Salamanca: Universidad Pontificia de Salamanca.
Google Scholar

Kuttner, Stephan. 1960. Harmony from Dissonance: An Interpretation of Medieval Canon Law. New York: Archabbey Press.
Google Scholar

Legendre, Pierre. 2009. L’autre Bible de l’Occident: le Monument romano-canonique. Étude sur l’architecture dogmatique des sociétés. Paris: Fayard.
Google Scholar

Luhmann, Niklas. 1998. Funkcja religii. Translated by Dominika Motak. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.
Google Scholar

Mazurkiewicz, Piotr. 2004. „Sekularyzacja”. In Słownik społeczny, edited by Bogdan Szlachta, 1183-1195. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Google Scholar

Michowicz, Przemysław. 2021. “Ancora sul concetto di diritto soggettivo nell’ordinamento della Chiesa”. Annales Canonici 17(2): 83-100. https://doi.org/10.15633/acan.4160 DOI: https://doi.org/10.15633/acan.4160
Google Scholar

Michowicz, Przemysław. 2025a. „Paradygmat sekularyzacji posoborowego kanonicznego porządku prawnego”. Roczniki Nauk Prawnych 35(3): 133-147. https://doi.org/10.18290/rnp25353.9 DOI: https://doi.org/10.18290/rnp25353.9
Google Scholar

Michowicz, Przemysław. 2025b. “Secolarizzazione del diritto canonico: l’ipotesi delle leges civiles ad quas ius Ecclesiæ remittit.” Annales Canonici 21(1): 23-46. https://doi.org/10.15633/acan.21103 DOI: https://doi.org/10.15633/acan.21103
Google Scholar

Moltmann, Jurgen. 1995. Bóg w stworzeniu. Translated by Zbigniew Danielewicz. Kraków: Znak.
Google Scholar

Mörsdorf, Klaus. 1937. Die Rechtssprache des Code Juris Canonici: eine kritische Untersuchung. Paderborn: Nachdruck.
Google Scholar

Nacci, Matteo. 2015. Chiesa e Stato dalla potestà contesa alla “sana cooperatio”. Città del Vaticano: Lateran University Press.
Google Scholar

Nacci, Matteo. 2018. “La codificazione piano-benedettina tra «peculiarità strutturali» e «cultura giuridica»”. Prawo Kanoniczne 61(3): 170-182.
Google Scholar

https://doi.org/10.21697/pk.2018.61.3.07. DOI: https://doi.org/10.21697/pk.2018.61.3.07
Google Scholar

Örsy, Ladislaus. 1979. „Lonergan’s Cognitional Theory and Fundational Issues in Canon Law”. Studia Canonica 13(2): 177-243.
Google Scholar

Padovani, Andrea. 2024. „Il diritto nella Chiesa. Un dibattito due-trecentesco”. Clio Themis. Revue électronique d’historie du droit 27: 1-28. https://doi.org/10.4000/12qyp DOI: https://doi.org/10.4000/12qyp
Google Scholar

Pennington, Kenneth. 1993. The Prince and the Law, 1200-1600: Sovereignty and Rights in the Western Legal Tradition. Berkeley: University of California Press. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520913035
Google Scholar

Pennington, Kenneth. 2007. “The ‘Big Bang’: Roman Law in the Early Twelfth Century”. Rivista Internazionale di Diritto Comune 19: 43-70.
Google Scholar

Pugliese, Agostino. 1936. Iuris canonici publici et privati summa lineamenta. Vol. 2. Romæ: Typographicæ Salesianæ Tautinorum.
Google Scholar

Rahner, Karl. 1987. Podstawowy wykład wiary. Wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa. Translated by Tomasz Mieszkowski. Warszawa: Wydawnictwo Pax.
Google Scholar

Ratzinger, Joseph. 2005. Introduzione al Cristianesimo. Brescia: Queriniana.
Google Scholar

Rozkrut, Tomasz. 1999. “Najwyższy Trybunał Sygnatury Apostolskiej: historia, kompetencje oraz znaczenie Trybunału w życiu Kościoła”. Polonia Sacra 48(4): 167-178.
Google Scholar

Sareta, Claudio. 2017. “Secolarizzazione, non secolarismo. Il diritto nel nuovo rapporto tra pubblico e privato”. Persona y Derecho 77(2): 39-57.
Google Scholar

https://doi.org/10.15581/011.77.39-57. DOI: https://doi.org/10.15581/011.77.39-57
Google Scholar

Sobański, Remigiusz. 1981. „Kryzys czy odrodzenie nauki prawa kanonicznego?” Prawo Kanoniczne 24(1-2): 23-36. DOI: https://doi.org/10.21697/pk.1981.24.1-2.01
Google Scholar

Sobański, Remigiusz. 1990. „Epistemologiczne problemy pojęcia prawa kościelnego”. Prawo Kanoniczne 33(3-4): 47-59. DOI: https://doi.org/10.21697/pk.1990.33.3-4.03
Google Scholar

Teinert, Zbigniew. 2006. “Habermas i Ratzinger: wiara i wiedza w dobie sekularyzacji”. Poznańskie Studia Teologiczne 20:152-168.
Google Scholar

Winroth, Anders. 2000. The Making of Gratian’s Decretum. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511496639
Google Scholar

Wójcik, Walenty. 1972. „Postęp prac nad rewizją Kodeksu Prawa Kanonicznego”, Prawo Kanoniczne 15(1-2): 277-296.
Google Scholar