Wędrowni duchowni w ustawodawstwie i życiu diecezji płockiej okresu późnego średniowiecza i na progu nowożytności

Leszek Zygner

doi:10.21697/sc.2026.33.1.5

Published: 2026-10-26

Vol. 33 No. 1 (2026)

Wandering Clergy in the Legislation and Life of the Diocese of Płock in the Late Middle Ages and at the Dawn of the Early Modern Period

Leszek Zygner

Saeculum Christianum. Historical Writings

Section: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.5

Abstract

This article examines the legislation of the Diocese of Płock, particularly the codification of Bishop Jakub of Kurdwanów (1398/1423), concerning clerici vagantes ("wandering clergy"). These clerics constituted a genuine problem not only in the Diocese of Płock but also in other dioceses of the ecclesiastical province of Gniezno. An analysis of episcopal, consistory, and chapter records demonstrates that the issue was discussed at diocesan synods for good reason, as such cases were encountered in the diocese both during the period of the spread of Hussitism and in later decades. The study shows that wandering clergy remained a persistent challenge to ecclesiastical discipline and diocesan administration in late medieval and early modern Mazovia.

Keywords:

wandering clergy (clerici vagantes), Diocese of Płock, Late Middle Ages, Early Modern Period

Most read articles by the same author(s)

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Zygner, L. (2026). Wandering Clergy in the Legislation and Life of the Diocese of Płock in the Late Middle Ages and at the Dawn of the Early Modern Period. Saeculum Christianum. Historical Writings, 33(1), 46–57. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.5

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Archiwum Diecezjalne w Płocku, Acta Episcopalia 1448-1471.
Google Scholar

Acta capituli Plocensis ab an. 1514 ad an. 1577, wyd. B. Ulanowski, „Archiwum Komisji Historycznej AU”, 10/1916, s. 129-303.
Google Scholar

Acta capitulorum Cracoviensis et Plocensis selecta (1438-1523, 1438-1525), wyd. B. Ulanowski, „Archiwum Komisji Historycznej AU”, 6/1891, s. 10-295.
Google Scholar

Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta, wyd. B. Ulanowski, t. 3: Acta iudiciorum ecclesiasticorum dioecesum Plocensis, Wladislaviensis et Gneznensis (1422-1533), Kraków 1908.
Google Scholar

Acta visitationis generalis Ecclesiarum Episcopatus Varmiensis 1597/1598, wyd. J. Wojtkowski, G. Chromik, A. Kopiczko, Olsztyn 2022.
Google Scholar

Constitutiones a Philippo Episcopo Firmano Apostolicae Sedis in Ungaria et Polonia Legato, in concilio Budensi editae, die 14 Septembris anno 1279, w: Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t. 1, wyd. A. Z. Helcel, Warszawa 1856, s. 364-382.
Google Scholar

Constitutiones et decreta in Dioecesana Synodo Plocensis […] in ecclesia cathedrali Plocensi habuit Anno Domini MDCXLIII, die vigesima secunda mensis Septembris et duabus sequentibus condita, [Nysa 1652].
Google Scholar

Constitutiones et decreta Synodi Dioecesanae Plocensis […] Pultoviae Anno Domini MDCCXXXIII, die 4 Augusti celebratae, Varsoviae 1735.
Google Scholar

Corpus iuris canonici, cz. 2: Decretalium collectiones, wyd. E. Friedberg, Graz 1955.
Google Scholar

Jacobi Archidiaconi Leodiensis, legati apostolici, Constitutiones in concilio Wratislaviensis anno 1248 die decima mensis Octobris editae, w: Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t. 1, wyd. A.Z. Helcel, Warszawa 1856, s. 346-357.
Google Scholar

Kras P., Szweda A., Procesy husyckie na Kujawach (1424-1500). Studia historyczne i edycja łacińsko-polska, Lublin–Warszawa 2024.
Google Scholar

Sawicki J., Concilia Poloniae. Źródła i studia krytyczne, t. 6: Synody diecezji płockiej i ich statuty, Warszawa 1952.
Google Scholar

Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z roku 1420, wyd. J. Fijałek, A. Vetulani, Kraków 1915-1920-1951.
Google Scholar

Bieniak J., Kościelna Wieś i jej dziedzice w średniowieczu, w: Kościelna Wieś na Kujawach. Studium osadnicze, red. L. Kajzer, Łódź 1994, s. 41-106.
Google Scholar

Budka W., Przejawy reformacji na Mazowszu, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 30/1985, s. 143-178.
Google Scholar

Budka W., Przejawy reformacji w miastach Mazowsza (1526-1548), „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 28/1983, s. 185-194.
Google Scholar

Geremek B., Ludzie marginesu w średniowiecznym Paryżu XIV-XV wiek, Poznań 2003.
Google Scholar

Góralski W., Reformistyczne synody płockie na przełomie XVI i XVII wieku, Płock 1983.
Google Scholar

Graczyk W., Husytyzm w diecezji płockiej w latach 1439-1463, „Studia Płockie”, 24/1996, s. 167-177.
Google Scholar

Graczyk W., Paweł Giżycki biskup płocki (1439-1463), Płock 1999.
Google Scholar

Kisiel D., Recepcja reformy trydenckiej w diecezji płockiej, Pułtusk 2004.
Google Scholar

Kłoczowski J., Biskup Jakub z Korzkwi (1396-1425) i próba restauracji Kościoła płockiego, „Studia Płockie”, 3/1975, s. 99-118.
Google Scholar

Kracik J., Kler wędrowny w Małopolsce XVI-XVIII wieku. Problem źródeł i metod, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 28/1981, z. 4, s. 53-76.
Google Scholar

Kracik J., Vix venerabilis. Z dziejów społecznych niższego kleru parafialnego w archidiakonacie krakowskim w XVII-XVIII wieku, Kraków 1982.
Google Scholar

Kras P., Husyci w piętnastowiecznej Polsce, Lublin 1998.
Google Scholar

Kras P., Katalog husytów i osób podejrzewanych o husytyzm w piętnastowiecznej Polsce, „Archiwa, Biblioteki, Muzea Kościelne”, 74/2000, s. 177-234. DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.9118
Google Scholar

Litak S., Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku. Struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, Lublin 2004.
Google Scholar

Lolo R., Reformacja na Mazowszu – szkic historiograficzny, w: Reformacja, kontrreformacja, reforma katolicka na Mazowszu. Studia, red. R. Lolo, Warszawa 2019, s. 35-46.
Google Scholar

Nasiłowski K., Samowolne migracje kleru w świetle polskiego prawa kościelnego przed soborem trydenckim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 11/1959, z. 1, s. 9-51. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.1959.1.01
Google Scholar

Pacuski K., Płońsk i region płoński w średniowieczu, Płońsk [2024].
Google Scholar

Pakulski J., Wieś i parafia w Polsce przedrozbiorowej. Stosunki własnościowe i społeczno-gospodarcze, w: M.M. Grzybowski, A. Mietz, J. Pakulski, M. Pawlak, Osiek Rypiński. Dzieje parafii i gminy, Osiek Rypiński–Toruń 1994, s. 7-49.
Google Scholar

Serczyk J., Procesy husyckie na Kujawach w XV wieku, „Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego”, 2/1963, s. 29-49.
Google Scholar

Surmacz W.J., Ostatni synod płocki w Polsce przedrozbiorowej, „Studia Płockie”, 4/1976, s. 145-184.
Google Scholar

Szweda J., Szweda A., Z dziejów husytyzmu na Kujawach i w ziemi dobrzyńskiej, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, 14/2000, s. 37-68.
Google Scholar

Ulanowski B., O pracach przygotowawczych do historii prawa kanonicznego w Polsce, Kraków 1887.
Google Scholar

Urban W., Reformacja na Mazowszu, „Notatki Płockie”, 30/1985, nr 2, s. 24-27.
Google Scholar

Wanddell H., Średniowiecze wagantów, Warszawa 1960.
Google Scholar

Wojciechowska B., Duchowni włóczędzy w świetle ustawodawstwa synodalnego metropolii gnieźnieńskiej, w: Samotrzeć, w kompanii czy z orszakiem? Społeczne aspekty podróżowania w średniowieczu i w czasach nowożytnych, red. M. Saczyńska, E. Wółkiewicz, Warszawa 2012, s. 53-67.
Google Scholar

Wollek Ch., Das Domkapitel von Płock 1524-1564. Gegenreformatorische Haltung und innerkirchliche Reformbestrebungen, Köln 1973.
Google Scholar

Wójcik W., Wpływ kodyfikacji praskiej z 1349 r. na polskie ustawodawstwo synodalne, „Colloquium Salutis. Wrocławskie Studia Teologiczne”, 8/1976, s. 235-263.
Google Scholar

Zygner L., Biskup Jakub z Kurdwanowa herbu Syrokomla (ok. 1350-1425), Toruń 2020.
Google Scholar

Zygner L., Działalność synodalna biskupa wrocławskiego i płockiego Karola Ferdynanda Wazy, w: Mundus et litterae. Studia ofiarowane profesorowi Wojciechowi Mrozowiczowi w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. M. Goliński, S. Rosik, Wrocław 2023, s. 401-442.
Google Scholar

Zygner L., Historia Glinojecka do 1526 r., w: R. Lolo, K. Wiśniewski, L. Zygner, Dzieje Glinojecka, Glinojeck 2023, s. 17-45.
Google Scholar

Zygner L., Kodyfikacja płocka biskupa Jakuba Kurdwanowskiego z przełomu XIV i XV wieku, w: W mazowieckiej przestrzeni kulturowej. Prace ofiarowane w 80. rocznicę urodzin Profesora Ryszarda Juszkiewicza, red. B. Dymek, Warszawa 2007, s. 34-79.
Google Scholar

Zygner L., Początki Strzegowa i parafii strzegowskiej, „Strzegowskie Zeszyty Historyczne”, 1/2010, s. 23-31.
Google Scholar

Zygner L., Reformacja w Mławie. Przyczynek do dziejów reformacji na Północnym Mazowszu, „Notatki Płockie”, 40/1995, nr 4, s. 19-21.
Google Scholar