Losy Mariana Morelowskiego, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego, w okupowanym Wilnie w latach 1939-1946

Piotr Chabiera

doi:10.21697/sc.2026.33.1.15

Published: 2026-10-26

Vol. 33 No. 1 (2026)

The Life and Experiences of Marian Morelowski, professor at Stefan Batory University, in occupied Vilnius, 1939-1946

Piotr Chabiera

Saeculum Christianum. Historical Writings

Section: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.15

Abstract

The article is dedicated to the fate of Professor Marian Morelowski, an art historian at Stefan Batory University in Vilnius, during the years 1939–1946, a period marked by Soviet, Lithuanian, and German occupation. The aim of the study is to present the situation of the Vilnius intelligentsia and the academic community of Stefan Batory University under conditions of war, repression, and the forced liquidation of Polish scientific institutions. Particular attention is devoted to Morelowski's teaching and underground activities, his involvement in the protection of historical monuments, clandestine education, assistance provided to students, members of the Polish intelligentsia, and participants in the resistance movement. The article also depicts everyday life in occupied Vilnius, the progressive impoverishment of the academic community, and the mechanisms of repression applied by the occupiers against the Polish intellectual elites. Based on archival materials, eyewitness accounts, and memoirs, the study reconstructs Morelowski’s activity both as a scholar and educator, as well as an individual actively engaged in the preservation of Polish cultural heritage and support for the academic community. The fate of Marian Morelowski is presented as an example of the attitude of the Polish intelligentsia in the face of the experiences of war, occupation, and postwar forced migrations.

Keywords:

Marian Morelowski, Stefan Batory University, clandestine education, occupation of Vilnius, Polish intelligentsia during World War II

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Chabiera, P. (2026). The Life and Experiences of Marian Morelowski, professor at Stefan Batory University, in occupied Vilnius, 1939-1946. Saeculum Christianum. Historical Writings, 33(1), 189–202. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.15

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14816/III, Papiery Mariana Morelowskiego z lat 1894-1963. Papiery osobiste.
Google Scholar

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14818/III, T. 3.
Google Scholar

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14884/III, T. 69.
Google Scholar

Buśko R., Życie codzienne w Wilnie w czasie wojny, http://rodzinaponarska.pl/index.php/wlasne/72-ycie-codzienne-w-wilnie-w-czasie-wojny.html (dostęp: 6.03.2019).
Google Scholar

Chabiera P., Prof. Marian Morelowski (1884-1963) – art historian, Romanist, collector, w: Beautiful objects. Personal adornments and decorations for secular and sacred interiors, red. A. Bender, M. Wrześniak, A. Wiśnicka, Warszawa 2017, s. 221-227.
Google Scholar

Giedrojć J., Wędrówki ulicami wileńskimi: Pelczar — postać warta pamięci, „Kurier Wileński”, 6 II 2015, https://kurierwilenski.lt/2015/02/06/wedrowki-ulicami-wilenskimi-pelczar-postac-warta-pamieci/ (dostęp: 25.03.2019).
Google Scholar

Gombin K., Historia Katedry Sztuki Nowożytnej, w: Katedra Historii Sztuki Średniowiecznej i Nowożytnej KUL, 7 X 2013, https://www.kul.pl/historia-katedry-historii-sztuki-nowozytnej,art_46829.html (dostęp: 10.12.2019).
Google Scholar

Gralak B., Szkolnictwo wyższe i nauka polska pod okupacją niemiecką i radziecką 1939-1945, Zgierz 2010.
Google Scholar

Jarocki R., Sztuka i krew 1939-1945. Opowieść o ludziach i zdarzeniach, Warszawa 2012.
Google Scholar

Kaczmarek-Löw K., Dagobert Frey we Wrocławiu, „Quart”, 2011, nr 4(22), s. 64-71.
Google Scholar

Kałuski M., Przed Powstaniem Warszawskim była Operacja „Ostra Brama” w Wilnie, 11 VIII 2014, http://pisarze.pl/publicystyka/7904-marian-kauski-przed-powstaniem-warszawskim-bya-operacja-ostra-brama-w-wilnie.html (dostęp: 6.05.2019).
Google Scholar

Kowalska-Stus H., Polityka i ochrona dóbr kultury, „Prace Komisji Kultury Słowian PAU”, 7/2008, s. 93-107.
Google Scholar

Kučiauskas K., Profesoriaus Mariano Morelowskio kelias į 1944-uosius: valdžios, kolegos, vertinimai, „Acta Academiae Artium Vilnensis”, 2015, nr 77/78, s. 219-240.
Google Scholar

Leczycki K., Jak to było w r. 1914?, „Kurier Wileński”, 1939, nr 245, s. 2.
Google Scholar

Lewandowska I., Sowiecka agresja 17 września 1939 r. – dramat Wilna, „Kurier Wileński”, 2017, https://kurierwilenski.lt/2017/09/15/sowiecka-agresja-17-wrzesnia-1939-r-%E2%88%92-dramat-wilna/ (dostęp: 5.03.2019).
Google Scholar

Łossowski P., Litwa a sprawy polskie 1939-1940, Warszawa 1982.
Google Scholar

Maśliński A., Słowo wstępne, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, cz. 1, Lublin 1989, s. 11-36.
Google Scholar

Miłobędzka J., Irena Kołoszyńska – wspomnienie pośmiertne 1909-1987, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 1988, nr 32, s. 503-505.
Google Scholar

Morelewski J.F., Pokolenie akowskie w pamiętnikarskim piśmiennictwie, „Zeszyty Historyczne”, 1996, t. 115, nr 492, s. 154-159.
Google Scholar

Muthesius S., Niewiedza, przesąd, pogarda. Problemy związane z polską sztuką i historią sztuki, 2011, https://bon.edu.pl/katalog/lektura/niewiedza-przesad-pogarda-problemy-zwiazane-z-polska-sztuka-i-historia-sztuki/ (dostęp: 18.03.2019).
Google Scholar

Polak B., Odzyskać zagrabione, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2007, nr 74, s. 6-23.
Google Scholar

Pukszto A., Ostatnie chwile Rektora Stefana Ehrenkreutza i USB, „Zeszyty Historyczne”, 1997, z. 120, s. 20-34.
Google Scholar

Rocznik Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1938-1939, Wilno 1938.
Google Scholar

Rosowska E., Losy zasobu Archiwum Państwowego w Wilnie podczas II wojny światowej, w: Archiwa źródła historia, red. E. Rosowska, H. Wajs, Warszawa 2018, s. 159-248.
Google Scholar

Skalski M., Uniwersytet Wileński po włączeniu Wilna do Litwy w 1939 roku, „Kurier Wileński”, 2013, https://kurierwilenski.lt/2013/02/08/uniwersytet-wilenski-po-wlaczeniu-w-wilna-do-litwy-w-1939-roku/ (dostęp: 10.03.2019).
Google Scholar

Srebrakowski A., Udział członków społeczności akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w podziemiu niepodległościowym na Wileńszczyźnie, w: Nie tylko walka... Żołnierze Armii Krajowej w powojennym Wrocławiu i na Dolnym Śląsku, red. G. Kowal, W. Kucharski, Wrocław 2010, s. 57.
Google Scholar

Świetlikowski P., Wołało nas Wilno, Poznań 1991.
Google Scholar

Walczak M., Edukacja dzieci polskich w Wilnie w latach 1939-1945, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 2002, nr 1-2, s. 5-17.
Google Scholar

Warakomski R., Wileńskie dramaty w czasie wojny i w PRL. Komórka Legalizacyjna Sztabu Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej w latach 1939-1945, Krzeszowice 2006.
Google Scholar

Wenderlich J., Pożegnania, w: Kalendarz bydgoski 2011, red. K. Romeyko-Bacciarelli, Bydgoszcz 2011, s. 355-356.
Google Scholar

Wyrwa T., Pokolenie akowskie w pamiętnikarskim piśmiennictwie, „Zeszyty Historyczne”, 1996, t. 115, nr 492, s. 154-159.
Google Scholar

Zasztowt L., Alma Mater Vilnensis Clandestina 1939-1945, „Wileńskie Rozmaitości”, 2007, nr 1(100), styczeń-luty, s. 9-13.
Google Scholar

Zasztowt L., O tajnym nauczaniu na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie w latach 1939-1946, w: Europa Środkowo-Wschodnia a Rosja XIX-XX wieku. W kręgu edukacji i polityki, Warszawa 2007, s. 381-382.
Google Scholar

Żurawski J.A., Prasa konspiracyjna w Wilnie i Okręgu Wileńskim w latach 1939-1945, „Niepodległość i Pamięć”, 2012, nr 1-4(37-40), s. 105-145.
Google Scholar

Żytkowicz L., Uniwersytet Stefana Batorego w ostatnich miesiącach swego istnienia, w: Wilno – Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur. Materiały I Międzynarodowej Konferencji, Białystok 21-24 IX 1989, t. 3: Nauka, oświata, wychowanie, red. E. Feliksiak, Białystok 1992, s. 120-152.
Google Scholar