Losy Mariana Morelowskiego, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego, w okupowanym Wilnie w latach 1939-1946

Piotr Chabiera

doi:10.21697/sc.2026.33.1.15

Opublikowane: 2026-10-26

Tom 33 Nr 1 (2026)

Losy Mariana Morelowskiego, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego, w okupowanym Wilnie w latach 1939-1946

Piotr Chabiera

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.15

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest losom profesora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, historyka sztuki Mariana Morelowskiego, w latach 1939-1946, w okresie okupacji sowieckiej, litewskiej i niemieckiej. Celem opracowania jest ukazanie sytuacji inteligencji wileńskiej oraz środowiska akademickiego USB w warunkach wojny, represji i przymusowej likwidacji polskich instytucji naukowych. Szczególną uwagę poświęcono działalności dydaktycznej i konspiracyjnej Morelowskiego, jego zaangażowaniu w ochronę zabytków, tajne nauczanie oraz pomoc udzielaną studentom, przedstawicielom polskiej inteligencji i członkom konspiracji. Artykuł ukazuje również codzienność życia w okupowanym Wilnie, postępującą pauperyzację środowiska naukowego oraz mechanizmy represji stosowane przez okupantów wobec polskich elit intelektualnych. Na podstawie materiałów archiwalnych, relacji świadków oraz wspomnień przedstawiono działalność Morelowskiego zarówno jako naukowca i pedagoga, jak również osoby aktywnie zaangażowanej w ratowanie polskiego dziedzictwa kulturowego i pomoc środowisku akademickiemu. Losy Mariana Morelowskiego ukazane zostały jako przykład postawy polskiej inteligencji wobec doświadczeń wojny, okupacji i przymusowych migracji powojennych.

Słowa kluczowe:

Marian Morelowski, Uniwersytet Stefana Batorego, tajne nauczanie, okupacja Wilna, inteligencja polska podczas II wojny światowej

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Chabiera, P. (2026). Losy Mariana Morelowskiego, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego, w okupowanym Wilnie w latach 1939-1946. Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1), 189–202. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.15

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14816/III, Papiery Mariana Morelowskiego z lat 1894-1963. Papiery osobiste.
Google Scholar

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14818/III, T. 3.
Google Scholar

Zakład Narodowy im. Ossolińskich Dział Rękopisów, sygn. 14884/III, T. 69.
Google Scholar

Buśko R., Życie codzienne w Wilnie w czasie wojny, http://rodzinaponarska.pl/index.php/wlasne/72-ycie-codzienne-w-wilnie-w-czasie-wojny.html (dostęp: 6.03.2019).
Google Scholar

Chabiera P., Prof. Marian Morelowski (1884-1963) – art historian, Romanist, collector, w: Beautiful objects. Personal adornments and decorations for secular and sacred interiors, red. A. Bender, M. Wrześniak, A. Wiśnicka, Warszawa 2017, s. 221-227.
Google Scholar

Giedrojć J., Wędrówki ulicami wileńskimi: Pelczar — postać warta pamięci, „Kurier Wileński”, 6 II 2015, https://kurierwilenski.lt/2015/02/06/wedrowki-ulicami-wilenskimi-pelczar-postac-warta-pamieci/ (dostęp: 25.03.2019).
Google Scholar

Gombin K., Historia Katedry Sztuki Nowożytnej, w: Katedra Historii Sztuki Średniowiecznej i Nowożytnej KUL, 7 X 2013, https://www.kul.pl/historia-katedry-historii-sztuki-nowozytnej,art_46829.html (dostęp: 10.12.2019).
Google Scholar

Gralak B., Szkolnictwo wyższe i nauka polska pod okupacją niemiecką i radziecką 1939-1945, Zgierz 2010.
Google Scholar

Jarocki R., Sztuka i krew 1939-1945. Opowieść o ludziach i zdarzeniach, Warszawa 2012.
Google Scholar

Kaczmarek-Löw K., Dagobert Frey we Wrocławiu, „Quart”, 2011, nr 4(22), s. 64-71.
Google Scholar

Kałuski M., Przed Powstaniem Warszawskim była Operacja „Ostra Brama” w Wilnie, 11 VIII 2014, http://pisarze.pl/publicystyka/7904-marian-kauski-przed-powstaniem-warszawskim-bya-operacja-ostra-brama-w-wilnie.html (dostęp: 6.05.2019).
Google Scholar

Kowalska-Stus H., Polityka i ochrona dóbr kultury, „Prace Komisji Kultury Słowian PAU”, 7/2008, s. 93-107.
Google Scholar

Kučiauskas K., Profesoriaus Mariano Morelowskio kelias į 1944-uosius: valdžios, kolegos, vertinimai, „Acta Academiae Artium Vilnensis”, 2015, nr 77/78, s. 219-240.
Google Scholar

Leczycki K., Jak to było w r. 1914?, „Kurier Wileński”, 1939, nr 245, s. 2.
Google Scholar

Lewandowska I., Sowiecka agresja 17 września 1939 r. – dramat Wilna, „Kurier Wileński”, 2017, https://kurierwilenski.lt/2017/09/15/sowiecka-agresja-17-wrzesnia-1939-r-%E2%88%92-dramat-wilna/ (dostęp: 5.03.2019).
Google Scholar

Łossowski P., Litwa a sprawy polskie 1939-1940, Warszawa 1982.
Google Scholar

Maśliński A., Słowo wstępne, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, cz. 1, Lublin 1989, s. 11-36.
Google Scholar

Miłobędzka J., Irena Kołoszyńska – wspomnienie pośmiertne 1909-1987, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 1988, nr 32, s. 503-505.
Google Scholar

Morelewski J.F., Pokolenie akowskie w pamiętnikarskim piśmiennictwie, „Zeszyty Historyczne”, 1996, t. 115, nr 492, s. 154-159.
Google Scholar

Muthesius S., Niewiedza, przesąd, pogarda. Problemy związane z polską sztuką i historią sztuki, 2011, https://bon.edu.pl/katalog/lektura/niewiedza-przesad-pogarda-problemy-zwiazane-z-polska-sztuka-i-historia-sztuki/ (dostęp: 18.03.2019).
Google Scholar

Polak B., Odzyskać zagrabione, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2007, nr 74, s. 6-23.
Google Scholar

Pukszto A., Ostatnie chwile Rektora Stefana Ehrenkreutza i USB, „Zeszyty Historyczne”, 1997, z. 120, s. 20-34.
Google Scholar

Rocznik Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1938-1939, Wilno 1938.
Google Scholar

Rosowska E., Losy zasobu Archiwum Państwowego w Wilnie podczas II wojny światowej, w: Archiwa źródła historia, red. E. Rosowska, H. Wajs, Warszawa 2018, s. 159-248.
Google Scholar

Skalski M., Uniwersytet Wileński po włączeniu Wilna do Litwy w 1939 roku, „Kurier Wileński”, 2013, https://kurierwilenski.lt/2013/02/08/uniwersytet-wilenski-po-wlaczeniu-w-wilna-do-litwy-w-1939-roku/ (dostęp: 10.03.2019).
Google Scholar

Srebrakowski A., Udział członków społeczności akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w podziemiu niepodległościowym na Wileńszczyźnie, w: Nie tylko walka... Żołnierze Armii Krajowej w powojennym Wrocławiu i na Dolnym Śląsku, red. G. Kowal, W. Kucharski, Wrocław 2010, s. 57.
Google Scholar

Świetlikowski P., Wołało nas Wilno, Poznań 1991.
Google Scholar

Walczak M., Edukacja dzieci polskich w Wilnie w latach 1939-1945, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 2002, nr 1-2, s. 5-17.
Google Scholar

Warakomski R., Wileńskie dramaty w czasie wojny i w PRL. Komórka Legalizacyjna Sztabu Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej w latach 1939-1945, Krzeszowice 2006.
Google Scholar

Wenderlich J., Pożegnania, w: Kalendarz bydgoski 2011, red. K. Romeyko-Bacciarelli, Bydgoszcz 2011, s. 355-356.
Google Scholar

Wyrwa T., Pokolenie akowskie w pamiętnikarskim piśmiennictwie, „Zeszyty Historyczne”, 1996, t. 115, nr 492, s. 154-159.
Google Scholar

Zasztowt L., Alma Mater Vilnensis Clandestina 1939-1945, „Wileńskie Rozmaitości”, 2007, nr 1(100), styczeń-luty, s. 9-13.
Google Scholar

Zasztowt L., O tajnym nauczaniu na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie w latach 1939-1946, w: Europa Środkowo-Wschodnia a Rosja XIX-XX wieku. W kręgu edukacji i polityki, Warszawa 2007, s. 381-382.
Google Scholar

Żurawski J.A., Prasa konspiracyjna w Wilnie i Okręgu Wileńskim w latach 1939-1945, „Niepodległość i Pamięć”, 2012, nr 1-4(37-40), s. 105-145.
Google Scholar

Żytkowicz L., Uniwersytet Stefana Batorego w ostatnich miesiącach swego istnienia, w: Wilno – Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur. Materiały I Międzynarodowej Konferencji, Białystok 21-24 IX 1989, t. 3: Nauka, oświata, wychowanie, red. E. Feliksiak, Białystok 1992, s. 120-152.
Google Scholar