Dux et Ecclesia. Władza książęca na Mazowszu wobec Kościoła za panowania Siemowita III (lata 1341-1381). O wiarygodności przekazu Jana z Czarnkowa do badania dziejów Mazowsza

Jan Jeż

doi:10.21697/sc.2026.33.1.3

Opublikowane: 2026-10-26

Tom 33 Nr 1 (2026)

Dux et Ecclesia. Władza książęca na Mazowszu wobec Kościoła za panowania Siemowita III (lata 1341-1381). O wiarygodności przekazu Jana z Czarnkowa do badania dziejów Mazowsza

Jan Jeż

Saeculum Christianum. Pismo Historyczne

Dział: Rozprawy i Artykuły

https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.3

Abstrakt

Artykuł stawia sobie za zadanie omówienie władzy książęcej na Mazowszu wobec Kościoła katolickiego w czasie panowania Siemowita III (lata 1341-1381). Celem tej pracy jest opisanie zakresu możliwości i prerogatyw księcia wobec przedstawicieli episkopatu, zakonów oraz pomniejszych podmiotów Kościoła w Polsce i na Mazowszu. Podejmie ona również krytykę przekazu Jana z Czarnkowa jako źródła do badania dziejów Mazowsza. Praca została napisana w oparciu o zachowane dokumenty dostępne jako rękopisy i edycje źródłowe, a także o dzieła o charakterze narracyjnym.

Słowa kluczowe:

Księstwo Mazowieckie, książęta mazowieccy, Siemowit III, władza książęca, Kościół katolicki w średniowieczu

Inne teksty tego samego autora

Jan Jeż, La partecipazione dei duchi di Masovia alle spedizioni armate di Ladislao II Jagiellone contro l'Ordine Teutonico come manifestazione dell'adempimento degli obblighi feudali , Saeculum Christianum. Pismo Historyczne: Tom 29 Nr 2 (2022)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Jeż, J. (2026). Dux et Ecclesia. Władza książęca na Mazowszu wobec Kościoła za panowania Siemowita III (lata 1341-1381). O wiarygodności przekazu Jana z Czarnkowa do badania dziejów Mazowsza. Saeculum Christianum. Pismo Historyczne, 33(1), 26–37. https://doi.org/10.21697/sc.2026.33.1.3

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, Akta Kapituły Metropolitalnej: Ugoda pomiędzy Siemowitem III i arcybiskupem gnieźnieńskim Jarosławem, zawarta dnia 17 maja 1359 r., w sprawie jurysdykcji karnej, w: Akta Kapituły Metropolitalnej. Liber privilegiorum XV sec. k. 1v.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna: Metryka Koronna, t. 1 (z 29 I 1532 r.), sygn. MK 1;
Google Scholar

Metryka Koronna, t. 18 (lata 1497-1507), sygn. MK 18; Metryka Koronna, t. 23 (5 I 1507 r.-28 IV 1514 r.), sygn. MK 23; Metryka Koronna, t. 24 (25 II 1444 r.-7 VII 1512 r.), sygn. MK 24; Metryka Koronna, t. 78 (2 IV-8 X 1550 r.), sygn. MK 78; Metryka Koronna, t. 91 (17 X 1557 r. -28 I 1559 r.), sygn. MK 91.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Zbiór Dokumentów Pergaminowych: Siemowit, książę mazowiecki, przenosi na prawo chełmińskie wieś Łącko, należącą do klasztoru norbertanek pod wezwaniem św. Marii Magdaleny za murami Płocka; sygn. dok. perg. nr 973; Kazimierz, ks. mazowiecki i pan warszawski, stwierdza, że świątnicy, rzemieślnicy i inni słudzy opactwa kanoników regularnych w Czerwińsku podlegają jedynie jurysdykcji swego opata i na jego rzecz ponoszą świadczenia, sygn. dok. perg. nr 6491.
Google Scholar

Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Teki Naruszewicza VIII: Privilegium Semovithi filii Troydeni ducis Mazoviae, super confirmatione libertatum et jurium ecclesia Plocensis concessarum per Conradum, Boleslaum et Venceslaum alios[que] duces, cum promissione defensiosis et observationis jurium et libertatum ejusdem ecclesiae, ac super iberatione theoloneorium in terra et in aqua, w: Teki Naruszewicza VIII, nr 144, s. 521-523.
Google Scholar

Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk, Formularz i kopiariusz z kancelarii królewskiej: wpisy dokumentów od XIV do poł. XV wieku: Contractus super quibusdu[m] articulis inter Archiepiatrum Gneznen[sem] et Ducatus Mazovie perpetuus observantia, w: Formularz i kopiariusz z kancelarii królewskiej: wpisy dokumentów od XIV do poł. XV wieku (rkp. nr 194 (II.68)), k. 23v-24; Plebani Brochouiensis super restitutione, quorunda agrorum, w: Formularz
Google Scholar

i kopiariusz z kancelarii królewskiej: wpisy dokumentów od XIV do poł. XV wieku (rkp. nr 194 (II.68)), k. 45v.
Google Scholar

Bullarium Poloniae, t. 2: 1342-1378, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Rzym 1985.
Google Scholar

Bullarium Poloniae, t. 3: 1378-1417, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Rzym–Lublin 1988.
Google Scholar

Codex diplomaticus Maioris Poloniae documenta, et iam typis descripta, et adhuc inedita complectens, annum 1400 attingentia. Tomus III, comprehendit numeros 1293-2053, annos 1350-1399, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1879.
Google Scholar

Codex Diplomaticvs Regni Poloniæ Et Magni Dvcatvs Litvaniae, t. 4, wyd. M. Dogiel, Wilno 1764.
Google Scholar

Corpus iuris polonici medii aevi: program wydania zbioru ustaw polskich średniowiecznych oraz regesta tychże ustaw, wyd. O. Balzer, Lwów 1891.
Google Scholar

Dokumenty kujawskie i mazowieckie przeważnie z XIII wieku, wyd. B. Ulanowski, Kraków 1887.
Google Scholar

Ioannis Dlugossi, Annales seu Croniace incliti Regni Poloniae. Liber Nonus, oprac. D. Turkowska, Warszawa 1978.
Google Scholar

Iura Masoviae Terrestria. Pomniki Dawnego prawa mazowieckiego ziemskiego, t. 1: 1228-1471, wyd. J. Sawicki, Warszawa 1972.
Google Scholar

Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga dziewiąta. 1300-1370, tłum. J. Mrukówna, oprac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, Warszawa 2009.
Google Scholar

Jan z Czarnkowa, Kronika, tłum. J. Żerbiłło, oprac. M.D. Kowalski, Kraków 2012.
Google Scholar

Joannis de Czarnkow, Chronicon Polonorum, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 2, wyd. A. Bielowski, Lwów 1872.
Google Scholar

Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papieżów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj, jako i osób prywatnych, wyd. J.T. Lubomirski, Warszawa 1863.
Google Scholar

Monumenta Poloniae Vaticana, Tomus VIII, Series: Acta pontificum romanorum, Continet Acta Bonifacii Papae IX., fasciculus 1 (1389-1391), wyd. E. Długopolski, Kraków 1939-1946.
Google Scholar

Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza. Część II. Dokumenty z lat 1248-1355, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, K. Pacuski, H. Wajs, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989.
Google Scholar

Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza. Część III. Dokumenty z lat 1356-1381, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Warszawa 2000.
Google Scholar

Starodawne prawa polskiego pomniki poprzedzone wywodem historyczno-krytycznym tak zwanego prawodawstwa wiślickiego Kazimiérza Wielkiego w texcie ze starych rękopism krytycznie dobranym, t. 1, wyd. A.Z. Helcel, Warszawa 1856.
Google Scholar

Cetwiński M., Czy tylko genealogia? Związki Piastów mazowieckich z Piastami śląskimi, w: Dziedzictwo książąt mazowieckich. Stan badań i postulaty badawcze. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum i Archiwum Główne Akt Dawnych, 27-28 października 2016 r., red. J. Grabowski, R. Mroczek, P. Mrozowski, Warszawa 2017, s. 115-126.
Google Scholar

Grabowski J., Dynastia Piastów mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt, Warszawa 2012.
Google Scholar

Grabowski, J., Kancelarie i dokumenty książąt mazowieckich w latach 1341-1381. Ośrodki zarządzania i kultury, Warszawa 1999.
Google Scholar

Grabowski J., Poczet książąt i księżnych mazowieckich, Kraków 2019.
Google Scholar

Herod P.E., Regulacje w zakresie prawa karnego w Statucie Sochaczewskim z 27 kwietnia 1377 roku, „Saeculum Christianum”, 22/2015, s. 67-77. https://doi.org/10.21697/sc.2015.22.07. DOI: https://doi.org/10.21697/sc.2015.22.07
Google Scholar

Herod P.E., Rozwój prawa mazowieckiego na tle przeobrażeń polityczno-ustrojowych Mazowsza do XVI wieku, Kraków 2016.
Google Scholar

Jasiński K., Rodowód Piastów mazowieckich, wyd. M. Górny, Poznań–Wrocław 1998.
Google Scholar

Jasiński K., Zjazd na Mazowszu w kwietniu 1369 r. i jego geneza. Ze studiów nad itinerarium Kazimierza Wielkiego, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia”, 9/1973, s. 59-69. https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-historia/1973-tom-9-58/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_historia-r1973-t9_58-s59-69.pdf.
Google Scholar

Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2006.
Google Scholar

Pietrzykowski J., Zakony męskie na Mazowszu w średniowieczu, w: Mazowsze w retrospektywie badawczej. Dynastia, instytucje, społeczeństwo, red. W. Graczyk, J.M. Marszalska, B. Dźwigała, Kraków 2016, s. 9-34.
Google Scholar

Salina A., Polityka książąt mazowieckich wobec władz Kościoła od początku XIV wieku do 1526 roku, Poznań 2011.
Google Scholar

Supruniuk A., Mazowsze Siemowitów (1341-1442). Dzieje polityczne i struktura władzy, Warszawa 2010.
Google Scholar

Szuba K., Siemowit III i sprowadzenie zakonu augustianów-eremitów na Mazowsze, w: Dziedzictwo książąt mazowieckich. Stan badań i postulaty badawcze. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum i Archiwum Główne Akt Dawnych, 27-28 października 2016 r., red. J. Grabowski, R. Mroczek, P. Mrozowski, Warszawa 2017, s. 273-281.
Google Scholar

Zygner L., Piastowie mazowieccy na stolicach biskupich, w: Dziedzictwo książąt mazowieckich. Stan badań i postulaty badawcze. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum i Archiwum Główne Akt Dawnych, 27-28 października 2016 r., red. J. Grabowski, R. Mroczek, P. Mrozowski, Warszawa 2017, s. 141-158.
Google Scholar

Żebrowski T., Kościół (XIV-początek XVI w.), w: Dzieje Mazowsza, t. 1, red. H. Samsonowicz, Pułtusk 2006, s. 447-488.
Google Scholar