Między Gają a Medeą. Ratunkowe i adaptacyjne strategie pedagogiki w (post)antropocenie

Monika Humeniuk

doi:10.21697/fp.2026.1.5

Opublikowane: 2026-08-28

Tom 16 Nr 1 (2026)

Między Gają a Medeą. Ratunkowe i adaptacyjne strategie pedagogiki w (post)antropocenie

Monika Humeniuk

Forum Pedagogiczne

Dział: Dział tematyczny

https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.5

Abstrakt

Artykuł rozpoczyna się od przedstawienia dwóch odmiennych, metaforycznych diagnoz ekokrytycznych: hipotezy Gai Jamesa Lovelocka, ujmującej Ziemię jako samoregulujący się system, oraz hipotezy Medei Petera Warda, interpretującej życie jako siłę autodestrukcyjną. W ich kontekście zaprezentowano wybrane sposoby myślenia pedagogicznego w (po)antropocenie, ujawniające dwie strategie: ratunku–odporności oraz adaptacji–odporności. Pierwsza z nich, oparta na logice optymalizacji, zakłada, że transformacja edukacji może pozytywnie wpływać na planetę, i proponuje nowe formy relacji ze światem więcej-niż-ludzkim. Druga, bazująca na spekulacji i nieoczywistych sposobach myślenia, postuluje subwersyjną transformację kategorii pedagogicznych, eksperymentowanie wykraczające poza logikę naprawy oraz otwarcie edukacji na wyłaniające się, nieprzewidywalne relacje. Wnioski z przeprowadzonych analiz podkreślają, że w świecie, w którym przetrwanie nie jest już gwarantowane, edukacja bardziej niż kiedykolwiek wcześniej wymaga odwagi wykraczania poza własne założenia oraz otwartości na różnorodne strategie działania, w tym spekulację, eksperymentowanie i angażowanie się w niezrozumiały świat pozaludzki.

Słowa kluczowe:

hipoteza Gai, hipoteza Medei, (post)antropocen, pedagogika nieantropocentryczna, pedagogika lasu, SDG 4, SDG 13

Inne teksty tego samego autora

Monika Humeniuk, Dariusz Stępkowski, Od redakcji , Forum Pedagogiczne: Tom 9 Nr 2/1 (2019)
Monika Humeniuk, Religia i krytyka – koncepcja Jacquesa Ellula w perspektywie pedagogiki ogólnej , Forum Pedagogiczne: Tom 8 Nr 1 (2018)
Monika Humeniuk, Hermeneutyka słabej myśli Gianniego Vattimo jako inspiracja dla pedagogiki religii , Forum Pedagogiczne: Tom 9 Nr 2/1 (2019)
Jan Niewęgłowski, Monika Humeniuk, Od redakcji , Forum Pedagogiczne: Tom 16 Nr 1 (2026): Pedagogika i edukacja w antropocenie

Pobierz pliki

pdf (English)

Zasady cytowania

Humeniuk, M. (2026). Między Gają a Medeą. Ratunkowe i adaptacyjne strategie pedagogiki w (post)antropocenie. Forum Pedagogiczne, 16(1), 49–58. https://doi.org/10.21697/fp.2026.1.5

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Beier, J. L. (2021). Pedagogy at the end of the world: Weird pedagogies for unthought educational futures. University of Alberta.
Google Scholar

Bińczyk, E. (2023). Uspołecznianie antropocenu. Ekowerwa i ekologizowanie ekonomii. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Google Scholar

Borowski, M. (2023). Zamiast końca świata. Fabulacje spekulatywne i nowe początki. In Ł. Iwanczewska & A. Półtorak (Eds.), Performatyka poza kanonem. Tom 3: Końce świata i nowe relacyjności (pp. 115–132). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Google Scholar

Brockman, J. (Ed.). (1996). Trzecia kultura (P. Amsterdamski, M. Ryszkiewicz, M. Tempczyk, & W. Turopolski, Trans.). Wydawnictwo CIS.
Google Scholar

Buell, L. (1995). The environmental imagination: Thoreau, nature writing, and the formation of American culture. Harvard University Press.
Google Scholar

Bugajska, A. (2018). Gaja, Eden i Medea. Przetworzenia ekotopii w dystopii młodzieżowej. In K. Olkusz & K. M. Maj (Eds.), Ksenologie (pp. 221–240). Ośrodek Badawczy Facta Ficta.
Google Scholar

Chaberski, M. (2022). Myśleć z kamieniami. Usytuowane poznanie jako strategia dekolonizacji natury w antropocenie. In Ł. Iwanczewska & M. Chaberski (Eds.), Performatyka: Poza kanonem (pp. 87–104). Wydawnictwo Wiele Kropek.
Google Scholar

Chutorański, M. (2020). Nie (tylko) ludzkie wymiary edukacji. W stronę pedagogiki nieantropocentrycznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego.
Google Scholar

Deleuze, G., & Parnet, C. (2024). Dialogi (M. Herer, Trans.). Biblioteka Kwartalnika Kronos.
Google Scholar

Guattari, F. (2025). Trzy ekologie (K. Brzeziński, Trans.). słowo/obraz terytoria.
Google Scholar

Humeniuk, M. (2026). Education in times of polycrisis: Bifurcations, climatic antinatalism and new eco-pedagogies. Horizons of Education, 25(73), 33–42. https://doi.org/10.35765/hw.2026.2573.05
Google Scholar

Jakubowska, B. (2003). Gaja – wiecznie żywa. Studia Ecologiae et Bioethicae, 1, 593–604.
Google Scholar

Jasikowska, K., & Pałasz, M. (Eds.). (2022). Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk. Uniwersytet Jagielloński.
Google Scholar

Lovelock, J. (2003). Gaja. Nowe spojrzenie na życie na Ziemi (M. Ryszkiewicz, Trans.). Prószyński i S-ka.
Google Scholar

Ochwat, M. (2025). Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Palamer-Kabacińska, E. (2020). Pedagogika przygody – uczenie się bycia razem, uczenie się wspólnego działania. Kultura i Edukacja, 1(127), 69–90. https://doi.org/10.15804/kie.2020.01.05
Google Scholar

Paluch, M., & Klimski, M. (Eds.). (2022). Pedagogika lasu. Forum Pedagogiczne, 13(2). https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.01
Google Scholar

Rykowski, K. (2022). Pytania o las jako medium pedagogiczne. Forum Pedagogiczne, 13(2), 31–46. https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.03
Google Scholar

Stengers, I. (2009). In catastrophic times: Resisting the coming barbarism. Open Humanities Press.
Google Scholar

Śliwerski, B. (2022). „Pedagogika lasu” jako (nie)nowa orientacja w pedagogice. Forum Pedagogiczne, 13(2), 47–60. https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.04
Google Scholar

Ward, P. (2010). Hipoteza Medei. Czy życie na Ziemi zmierza do samounicestwienia? (M. Betley, Trans.). Prószyński i S-ka
Google Scholar

Wężowicz-Ziółkowska, D. (2023). Dźwignie wyobraźni epoki antropocenu: Gaizm. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica, 11, 45–60.
Google Scholar