Relacje państwo–Kościół w przestrzeni edukacyjnej ostatnich lat. Od modelu konsensualnego do kryzysu jego stosowania

Paweł Sobczyk

doi:10.21697/pk.2026.69.3.06

Publicado: 2026-09-28

Vol. 69 Núm. 3 (2026)

Relacje państwo–Kościół w przestrzeni edukacyjnej ostatnich lat. Od modelu konsensualnego do kryzysu jego stosowania

Paweł Sobczyk

Prawo Kanoniczne

Sección: Articles and dissertations

https://doi.org/10.21697/pk.2026.69.3.06

Resumen

Tło i uzasadnienie podjętego tematu: W latach 2024-2025 Minister Edukacji wydała trzy rozporządzenia zmieniające zasady nauczania religii w szkołach publicznych. Brak wymaganego porozumienia z właściwymi Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi doprowadził do poważnego sporu dotyczącego zarówno obecności religii w edukacji, jak i konstytucyjnego modelu relacji państwo–Kościół.

Główny cel badań: Ocena zgodności działań regulacyjnych państwa dotyczących nauczania religii z konstytucyjnymi, konkordatowymi i ustawowymi zasadami współdziałania, ze szczególnym uwzględnieniem ustawowego wymogu działania „w porozumieniu”.

Zastosowane metody: Zastosowano przede wszystkim metodę dogmatyczno-prawną, obejmującą analizę obowiązujących przepisów, orzecznictwa oraz literatury.

Kluczowe wyniki: Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach z lat 2024-2025 potwierdził znaczenie konsensualnego określania relacji państwa z Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi oraz stwierdził niezgodność trzech rozporządzeń z normami wyższego rzędu. Pozycja religii w edukacji publicznej służy nie tylko realizacji zasad instytucjonalnych, lecz także ochronie praw dzieci i rodziców związanych z wychowaniem i nauczaniem.

Najważniejsze wnioski: Ochrona konstytucyjnego i międzynarodowego modelu relacji państwo–Kościół wymaga poszanowania ustawowego obowiązku działania „w porozumieniu” przy kształtowaniu pozycji religii w edukacji publicznej oraz konsekwentnego wykorzystywania instrumentów prawnych i instytucjonalnych.

Descargar archivos

PDF (Język Polski)

Normas de citación

Sobczyk, P. (2026). Relacje państwo–Kościół w przestrzeni edukacyjnej ostatnich lat. Od modelu konsensualnego do kryzysu jego stosowania. Prawo Kanoniczne, 69(3), 113–131. https://doi.org/10.21697/pk.2026.69.3.06

##plugins.themes.libcom.share##

Licencia

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-SinDerivadas 4.0.

Citas

References
Google Scholar

Sources
Google Scholar

Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus, 25.01.1983. AAS 75/II (1983): V-XXX. 1-317. Translation: Kodeks Prawa Kanonicznego promulgowany przez papieża Jana Pawła II w dniu 25 stycznia 1983 roku. Zaktualizowany przekład na język polski. 2022. Poznań: Pallottinum (=CIC/83).
Google Scholar

Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok Wielkiej Izby z dnia 29 czerwca 2007 r., Folgerø i inni przeciwko Norwegii (Skarga nr 15472/02) (=ETPC 2007).
Google Scholar

Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok z dnia 15 czerwca 2010 r., Grzelak przeciwko Polsce (Skarga nr 7710/02) (=ETPC 2010).
Google Scholar

Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok Wielkiej Izby z dnia 18 marca 2011 r., Lautsi i inni przeciwko Włochom (Skarga nr 30814/06) (=ETPC 2011).
Google Scholar

Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok z dnia 31 października 2019 r., Papageorgiou i inni przeciwko Grecji (Skargi nr 4762/18 i 6140/18) (=ETPC 2019).
Google Scholar

Komunikat z posiedzenia Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu RP i Konferencji Episkopatu Polski z dnia 16 października 2024 r., https://episkopat.pl/doc/219759.Komunikat-z-posiedzenia-Komisji-Wspolnej-Przedstawicieli-Rzadu. Accessed: 31 May 2026 (=Komunikat 2024a).
Google Scholar

Komunikat Ministerstwa Edukacji Narodowej po spotkaniu Podkomisji ds. religii w szkole z dnia 7 listopada 2024 r., https://www.gov.pl/web/edukacja/komunikat-po-spotkaniu-podkomisji-ds-religii-w-szkole-powolanej-przez-komisje-wspolna-przedstawicieli-rzadu-rzeczypospolitej-polskiej-i-konferencji-episkopatu-polski. Accessed: 31 May 2026 (=Komunikat 2024b).
Google Scholar

Komunikat strony kościelnej po spotkaniu Podkomisji ds. religii w szkole z dnia 28 listopada 2024 r., https://episkopat.pl/doc/221601.Komunikat-strony-koscielnej-po-spotkaniu-Podkomisji-ds-religii. Accessed: 31 May 2026 (=Komunikat 2024c).
Google Scholar

Komunikat strony kościelnej z posiedzenia Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu RP i Konferencji Episkopatu Polski z dnia 9 grudnia 2024 r., https://episkopat.pl/doc/222048.Komunikat-strony-koscielnej-z-posiedzenia-Komisji-Wspolnej. Accessed: 31 May 2026 (=Komunikat 2024d).
Google Scholar

Komunikat Prezydium Konferencji Episkopatu Polski dotyczący zmian wprowadzonych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w organizacji lekcji religii w szkołach publicznych, 19 stycznia 2025 r., https://episkopat.pl/doc/223528.Komunikat-Prezydium-Konferencji-Episkopatu-Polski-dotyczacy. Accessed: 31 May 2026 (=Komunikat 2025).
Google Scholar

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (Dz.U. 1998 Nr 51, poz. 318).
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.).
Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (t.j. Dz.U. 2020, poz. 983) (=Rozporządzenie 1992).
Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 22 marca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (Dz.U. 2024, poz. 438) (=Rozporządzenie 2024a).
Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 26 lipca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U. 2024, poz. 1158) (=Rozporządzenie 2024b).
Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 17 stycznia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U. 2025, poz. 66) (=Rozporządzenie 2025).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, orzeczenie z dnia 20 kwietnia 1993 r. (U 12/92) (=TK 1993).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, uchwała z dnia 2 marca 1994 r. (W 3/93) (=TK 1994).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r. (U 10/07) (=TK 2009).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, wyrok z dnia 27 listopada 2024 r. (U 10/24) (=TK 2024).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, wyrok z dnia 22 maja 2025 r. (U 11/24) (=TK 2025a).
Google Scholar

Trybunał Konstytucyjny, wyrok z dnia 3 lipca 2025 r. (U 2/25) (=TK 2025b).
Google Scholar

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (t.j. Dz.U. 2023, poz. 265) (=Ustawa 1989a).
Google Scholar

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. 2023, poz. 1966) (=Ustawa 1989b).
Google Scholar

Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. 2025, poz. 881) (=Ustawa 1991).
Google Scholar

Wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministerstwa Edukacji dotyczące organizacji nauki religii w szkołach publicznych, 2024-2026, https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-szkoly-nauka-religii-men-ponowne, [dostęp: 31.05.2026 r.] (=RPO 2024-2026).
Google Scholar

Literature
Google Scholar

Abramowicz, Andrzej. 2012. “Prawo do nauki religii w publicznych szkołach i przedszkolach a zasada równouprawnienia związków wyznaniowych.” Studia z Prawa Wyznaniowego 15: 235-254.
Google Scholar

Bernaciński, Łukasz. 2024. “Uwagi do projektu rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (wersja z dnia 30 września 2024 r.).” Kultura Prawna 7. https://doi.org/10.37873/legal.2024.7.136. DOI: https://doi.org/10.37873/legal.2024.7.136
Google Scholar

Borecki, Paweł. 2018. “W sprawie autonomii i niezależności związku wyznaniowego – uwagi na tle postanowienia Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 12.05.2016 r., IV CSK 529/15.” Przegląd Prawa Cywilnego 1: 88-100.
Google Scholar

Borecki, Paweł. 2022. “Zasada współdziałania państwa ze związkami wyznaniowymi i jej wyraz we współczesnym konstytucjonalizmie europejskim.” Przegląd Prawa Publicznego 7–8: 137–149.
Google Scholar

Borecki, Paweł. 2024. “Opinia prawna w sprawie zgodności z odpowiednimi postanowieniami Konstytucji RP, Konkordatu polskiego oraz właściwych ustaw Rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 26 lipca 2024 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizacji nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach.” Studia Prawa Publicznego 3(47): 131–152. https://doi.org/10.14746/spp.2024.3.47.6. DOI: https://doi.org/10.14746/spp.2024.3.47.6
Google Scholar

Brzozowski, Wojciech. 2006. “Konstytucyjna zasada dobra wspólnego.” Państwo i Prawo 11: 17–28.
Google Scholar

Bzdyrak, Grzegorz. 2017. “Prawne gwarancje autonomii i niezależności Kościoła katolickiego w Polsce w zakresie władzy jurysdykcyjnej w sprawach małżeńskich.” Przegląd Sejmowy 4: 19–38.
Google Scholar

Falski, Jacek. 2018. “Prawa indywidualne wobec zasady autonomii kościołów i innych związków wyznaniowych w orzecznictwie ETPC.” Państwo i Prawo 4: 47–66.
Google Scholar

Janiga, Waldemar. 1995. “Nauczanie religii w szkołach publicznych.” Roczniki Nauk Prawnych 5: 101-130.
Google Scholar

Krukowski, Józef. 1999. Konkordat polski. Znaczenie i realizacja. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
Google Scholar

Matusiak-Frącczak, Magdalena. 2025. “Kilka uwag o krzyżach w pomieszczeniach budynków urzędów publicznych na tle orzecznictwa ETPCz i TSUE.” Palestra 5: 61-78. DOI: https://doi.org/10.54383/0031-0344.2025.05.5
Google Scholar

Mezglewski, Artur. 2009. Polski model edukacji religijnej w szkołach publicznych. Aspekty prawne. Lublin.
Google Scholar

Mezglewski, Artur, Henryk Misztal, and Piotr Stanisz. 2011. Prawo wyznaniowe. 3rd ed. Warszawa: C.H. Beck.
Google Scholar

Olszówka, Marcin. 2025. “Glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 listopada 2024 r., U 10/24 (tryb nowelizacji rozporządzenia o nauce religii).” Law. Education. Security no. 127: 205-225. DOI: https://doi.org/10.52694/LES.127/2025.11
Google Scholar

Pilich, Mateusz. 2025. “Komentarz do art. 12.” In Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, edited by Łukasz Kierznowski and Mateusz Pilich. Warszawa: Wolters Kluwer.
Google Scholar

Pisarek, Maria. 2014. “Obecność nauczania religii w publicznym systemie oświaty w świetle obowiązującego prawa.” Studia z Prawa Wyznaniowego 17: 197–227.
Google Scholar

Piszko, Agnieszka. 2018. “Komentarz do art. 12.” In Ustawa o systemie oświaty. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer.
Google Scholar

Sobczyk, Paweł. 2008. “Wolność religijna a nauczanie w szkole.” Prawo Kanoniczne 51(1-2): 211-227. DOI: https://doi.org/10.21697/pk.2008.51.1-2.11
Google Scholar

Sobczyk, Paweł. 2011. “Wliczanie rocznych ocen z religii do średniej ocen w kontekście wolności religijnej w wymiarze indywidualnym i wspólnotowym.” In Bilateralizm w stosunkach państwowo-kościelnych, edited by Marek Bielecki, 195–210. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Stanisz, Piotr. 2009. Bezstronność światopoglądowa władz publicznych. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Stanisz, Piotr, and Dariusz Walencik. 2024. “Tryb nowelizacji rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach.” Studia z Prawa Wyznaniowego 27: 361-379. https://doi.org/10.31743/spw.17760. DOI: https://doi.org/10.31743/spw.17760
Google Scholar

Stanisz, Piotr, and Dariusz Walencik. 2026. “Przebieg prac nad projektami rozporządzeń zmieniających rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (2024-2025).” Studia Prawnicze KUL 1: 201-227. https://doi.org/10.31743/sp.19094. DOI: https://doi.org/10.31743/sp.19094
Google Scholar

Szymanek, Jarosław. 2012a. “Trybunał Konstytucyjny wobec kwestii światopoglądowych (uwagi na marginesie sprawy U 10/07).” Studia Prawnicze 1: 5–32. DOI: https://doi.org/10.37232/sp.2012.1.1
Google Scholar

Szymanek, Jarosław. 2012b. “Trybunał Konstytucyjny wobec religii w szkole publicznej (kwestie wybrane).” Studia z Prawa Wyznaniowego 15: 81-112.
Google Scholar

Warchałowski, Krzysztof. 2002. “Wolność uzewnętrzniania religii i przekonań religijnych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.” Kwartalnik Prawa Publicznego 1-2: 189-212.
Google Scholar

Więcek, Kamil. 2013. “Nauczanie religii katolickiej w polskiej szkole publicznej w kontekście prawa rodziców do wychowania religijnego dzieci – aspekty historyczne i wybrane aktualne problemy.” Studia z Prawa Wyznaniowego 16: 185-212. DOI: https://doi.org/10.31743/spw.20679
Google Scholar

Zieliński, Maciej. 2017. Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki. Warszawa: Wolters Kluwer.
Google Scholar