JOHNA VERVAEKEGO TEORIA REALIZACJI ISTOTNOŚCI

MATEUSZ SABATOWSKI

doi:10.21697/spch.2026.62.A.06

Opublikowane: 2026-11-09

Tom 62 Nr 1 (2026)

JOHNA VERVAEKEGO TEORIA REALIZACJI ISTOTNOŚCI

MATEUSZ SABATOWSKI

Studia Philosophiae Christianae

Dział: Artykuły naukowe

https://doi.org/10.21697/spch.2026.62.A.06

Abstrakt

Artykuł stanowi krytyczną rekonstrukcję teorii realizacji istotności (relevance realization, RR) Johna Vervaekego, opracowanej jako odpowiedź na lukę eksplanacyjną w klasycznych, obliczeniowych modelach poznania. Autor analizuje ewolucję teorii od lat
90. XX wieku, wskazując, jak problem ram oraz aporia relacji reprezentacja–relewancja wpływały na rozwój tej teorii w ramach naturalistycznego imperatywu w kognitywistyce. W pracy szczegółowo omówiono mechanizmy regulacyjne RR: zakres, regulowanie i priorytetyzację poznawczą, które za pomocą przetwarzania opozycyjnego mają umożliwić systemom dynamiczne równoważenie kompromisów ekonomicznych. Analizie poddano interdyscyplinarne zastosowania teorii – od przetwarzania predykcyjnego i ogólnej inteligencji, po teorię osobowości i stan flow. W części krytycznej została zidentyfikowana pozostająca luka między deklarowanym przez Vervaekego odrzuceniem rozwiązań obliczeniowych i reprezentacyjnych, a powoływaniem się na zdolność do antycypacji (niosącej konotacje reprezentacyjne) mającej konstytuować realizację istotności. Istniejące trudności ze sformułowaniem teorii realizacji istotności zgodnej z przyjętymi założeniami wskazują na konieczność zrewidowania tych założeń i ponownego zastanowienia się nad tym, czym jest relewancja.

Słowa kluczowe:

Vervaeke John, realizacja istotności, problem ramy, problem reprezentacja– relewancja, racjonalność; enaktywizm, przetwarzanie predykcyjne, teleologia, obliczalność, naturalizm

Podobne artykuły

<< < 7 8 9 10 11 12

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

SABATOWSKI, M. (2026). JOHNA VERVAEKEGO TEORIA REALIZACJI ISTOTNOŚCI. Studia Philosophiae Christianae, 62(1), 137–176. https://doi.org/10.21697/spch.2026.62.A.06

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Andersen, B.P., Miller, M., i Vervaeke, J. (2022). Predictive processing and relevance realization: exploring convergent solutions to the frame problem. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 24(2), 359–380. https://doi.org/10.1007/s11097-022-09850-6.
Google Scholar

Bak, P., Tang, C., i Wiesenfeld, K. (1988). Self-organized criticality. Physical Review A, 38(1), 364–374. https://doi.org/10.1103/PhysRevA.38.364.
Google Scholar

Bullmore, E., Sporns, O. (2009). Complex brain networks: graph theoretical analysis of structural and functional systems. Nature Reviews Neuroscience, 10(3), 186–198. https://doi.org/10.1038/nrn2575.
Google Scholar

Cherniak, C. (1990). Minimal rationality. MIT Press.
Google Scholar

Chiappe, D.L., Vervaeke, J. (1997). Fodor, Cherniak and the Naturalization of Rationality. Theory & Psychology, 7(6), 799–821. https://doi.org/10.1177/0959354397076004.
Google Scholar

Csikszentmihalyi, M. (1996). Creativity: Flow and the psychology of discovery and invention. Harper Perennial.
Google Scholar

Darling, T., Corcoran, A.W., i Hohwy, J. (2025). Solving the relevance problem with predictive processing. Philosophical Psychology, 39(4), 1472–1497. https://doi.org/10.1080/09515089.2025.2460502.
Google Scholar

Dennett, D.C. (1987). Cognitive wheels: The frame problem of AI. W Z.W. Pylyshyn (red.), The robot’s dilemma: The frame problem in artificial intelligence (41–64). Ablex Publishing Corporation.
Google Scholar

Dunn, J. (b.d.). Can rationality be naturalistically explained? ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/265154524_Can_Rationality_Be_Naturalistically_Explained [data dostępu 21/08/2024].
Google Scholar

Fodor, J.A. (2008). Lot 2: The Language of Thought Revisited. Oxford University Press.
Google Scholar

Frank, A., Gleiser, M., i Thompson, E. (2024). The blind spot: Why Science Cannot Ignore Human Experience. MIT Press.
Google Scholar

Gigerenzer, G. (2021). Embodied heuristics. Frontiers in Psychology, 12, 711289. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.711289.
Google Scholar

Goodman, N. (1972). Seven strictures on similarity. W N. Goodman (red.), Problems and projects (437–446). Bobbs-Merrill.
Google Scholar

Green, C.D. (1996). Fodor, functions, physics, and fantasyland: is AI a Mickey Mouse discipline? Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence, 8(1), 95–106. https://doi.org/10.1080/09528139650042565.
Google Scholar

Hofmeyr, J.-H. S. (2007). The biochemical factory that autonomously fabricates itself: A systems biological view of the living cell. W F. Boogerd, F.J. Bruggeman,
Google Scholar

J.-H. S. Hofmeyr, H.V. Westerhoff (red.), Systems Biology: Philosophical Foundations (217–242). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-044452085-2/50012-7.
Google Scholar

Horsman, D., Stepney, S., Wagner, R.C., i Kendon, V. (2014). When does a physical system compute? Proceedings of the Royal Society a Mathematical Physical and Engineering Sciences, 470(2169). https://doi.org/20140182.10.1098/rspa.2014.0182.
Google Scholar

Hovhannisyan, G., Dewey, C. (2017). Natural & normative dynamical coupling. Cognitive Systems Research, 43, 128–139.
Google Scholar

Hovhannisyan, G., Vervaeke, J. (2021). Enactivist Big five theory. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 21(2), 341–375. https://doi.org/10.1007/s11097-021-09768-5.
Google Scholar

Hume, D. (1963). Traktat o naturze ludzkiej (tłum. C. Znamierowski). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Jaeger, J., Riedl, A., Djedovic, A., Vervaeke, J., i Walsh, D. (2024). Naturalizing relevance realization: Why agency and cognition are fundamentally not computational. Frontiers in Psychology, 15, 1362658. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1362658.
Google Scholar

Krzanowski, R. (2020). Why can information not be defined as being purely epistemic? Philosophical Problems in Science, 68, 37–62. https://doi.org/10.59203/zfn.68.494.
Google Scholar

Levin, M. (2024). Self-Improvising Memory: A perspective on memories as agential, dynamically reinterpreting cognitive glue. Entropy, 26(6), 481. https://doi.org/10.3390/e26060481.
Google Scholar

Marr, D. (2010). Vision. MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/9780262514620.001.0001.
Google Scholar

McCarthy, J., Hayes, P.J. (1981). Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence. W B.L. Webber, N.J. Nilsson (red.), Readings in Artificial Intelligence (431–450). Morgan Kaufmann. https://doi.org/10.1016/b978-0-934613-03-3.50033-7.
Google Scholar

Moreno, A., Mossio, M. (2015). Biological autonomy: A philosophical and theoretical enquiry. Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-017-9837-2.
Google Scholar

Newell, A., Simon, H.A. (1972). Human problem solving. Prentice-Hall.
Google Scholar

Parvizi-Wayne, D. (2025). What active inference still can’t do: The (frame) problem that just won’t go away. Philosophy and the Mind Sciences, 6, 12118. https://doi.org/10.33735/phimisci.2025.12118.
Google Scholar

Rosen, R. (2012). Anticipatory systems: Philosophical, mathematical, and methodological foundations (wyd. 2). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-1269-4.
Google Scholar

Shanahan, M. (2016). The frame problem. W E.N. Zalta (red.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Spring 2016 Edition). Stanford University. https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/frame-problem/ [data dostępu 20/08/2026].
Google Scholar

Simon, H.A. (1957). Models of man: Social and rational. Mathematical essays on rational human behavior in a social setting. Wiley.
Google Scholar

Sperber, D., Wilson, D. (1995). Relevance: Communication and cognition (wyd. 2). Blackwell.
Google Scholar

Vervaeke, J.A. (1997). The naturalistic imperative in cognitive science [Rozprawa doktorska, University of Toronto]. TSpace Repository. https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/10696 [data dostępu 20/08/2026].
Google Scholar

Vervaeke, J., Ferraro, L. (2013a). Relevance realization and the neurodynamics and neuroconnectivity of general intelligence. W I. Harvey, A. Cavoukian, G. Tomko, D. Borrett, H. Kwan, i D. Hatzinakos (red.), SmartData: Privacy Meets Evolutionary Robotics (57–68). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-6409-9_6.
Google Scholar

Vervaeke, J., Ferraro, L. (2013b). Relevance, meaning and the cognitive science of wisdom. W M. Ferrari, N.M. Weststrate (red.), The Scientific Study of Personal Wisdom (21–43). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-7987-7_2.
Google Scholar

Vervaeke, J., Ferraro, L., i Herrera-Bennett, A. (2018). Flow as spontaneous thought: Insight and implicit learning. W K. Christoff, K.C.R. Fox (red.), The Oxford Handbook of Spontaneous Thought: Mind-Wandering, Creativity, and Dreaming (149–160). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190464745.013.8.
Google Scholar

Vervaeke, J., Lillicrap, T.P., i Richards, B.A. (2012). Relevance realization and the emerging framework in cognitive science. Journal of Logic and Computation, 22(1), 79–99. https://doi.org/10.1093/logcom/exp067.
Google Scholar